Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 9

Devanagari script

नित्यमेव समागत्य स्वर्गलोकात्स कामभाक् । गौतमे निर्गते राजन्समिदिध्मार्थमेव हि । दर्भार्थं फलमूलार्थं स्वयमेव महात्मभिः

Transliteration

nityameva samāgatya svargalokātsa kāmabhāk | gautame nirgate rājansamididhmārthameva hi | darbhārthaṃ phalamūlārthaṃ svayameva mahātmabhiḥ

Translation

Von Begierde verzehrt, kam er immer wieder aus dem Himmel herab. O König, er wartete auf den Augenblick, da Gautama hinausging, um Brennholz und Reisig zu sammeln oder Darbha-Gras, Früchte und Wurzeln zu holen—Arbeiten, die große Rishis selbst verrichten.

Word by Word

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावे प्रयुक्तम्; क्रियाविशेषण (adverb)

• एव: indeed
• एव: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• समागत्य: having come
• समागत्य: Purva-kala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-आ-गम् (धातु) + क्त्वा
• Form: क्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund)

• स्वर्गलोकात्: from heaven-world
• स्वर्गलोकात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: स्वर्गलोक (प्रातिपदिक) = स्वर्ग + लोक (समास)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; अपादान (ablative)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्ता

• कामभाक्: lustful, desire-possessed
• कामभाक्: Visheshana (Adjectival)
• Type: Adjective
• Root: काम + भाज्/भज् (धातु-निष्पन्न प्रातिपदिक: भाक्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण of सः; ‘कामं भजते/भुङ्क्ते’ इति अर्थे

• गौतमे: when/while Gautama (was)
• गौतमे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गौतम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण (locative absolute with निर्गते)

• निर्गते: having gone out
• निर्गते: Saptami-absolute (सप्तमी-सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: निर्-गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त; पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; लोकेटिव्-अब्सोल्यूट (सप्तमी-सम्बन्ध)

• राजन्: O king
• राजन्: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन; संबोधन

• समित्: firewood (kindling)
• समित्: Compound member
• Type: Noun
• Root: समित् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (contextual in compound), एकवचन; समासपूर्वपद

• इध्म: fuel sticks
• इध्म: Compound member
• Type: Noun
• Root: इध्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (contextual in compound), एकवचन; समासपूर्वपद

• अर्थम्: for the sake of
• अर्थम्: Prayojana (Purpose)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; प्रयोजन (purpose)

• एव: indeed
• एव: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (emphasis)

• हि: indeed
• हि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle)

• दर्भार्थम्: for darbha-grass
• दर्भार्थम्: Prayojana (Purpose)
• Type: Noun
• Root: दर्भ + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; प्रयोजन (purpose)

• फलमूलार्थम्: for fruits and roots
• फलमूलार्थम्: Prayojana (Purpose)
• Type: Noun
• Root: फल + मूल + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘फल’ ‘मूल’ इति इतरेतर-द्वन्द्वः, ततः अर्थ-तत्पुरुषः (समाससमूह)

• स्वयम्: by himself
• स्वयम्: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; आत्मनः (by oneself)

• एव: indeed
• एव: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात

• महात्मभिः: by/with great sages
• महात्मभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक) = महा + आत्मन् (समास)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; सहकारक/सहायक (instrumental: ‘with/by the great-souled’)

Speaker

Viśvāmitra

Skanda Dialogue

Listener: Rājan (King)

Visual Art Cues

Scene: Indra repeatedly descends from Svarga, lurking near the hermitage, watching Gautama depart with bundle of firewood and darbha; the forest is quiet, the act is furtive.

Characters & Entities

• Śakra (Indra)
• Gautama
• Svargaloka
• Darbha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇas contrast ascetic simplicity with worldly desire, teaching that dharma thrives in discipline and humility.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is specified in this verse; it describes āśrama context as part of the larger māhātmya narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

Indirectly references āśrama practices (collecting samit, idhma, darbha for rites), but no new vow or tīrtha-ritual is prescribed here.