Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 33

Devanagari script

इन्द्र उवाच । प्रभावोऽयं द्विजश्रेष्ठास्तस्य क्षेत्रस्य संस्थितः । हाटकेश्वरसंज्ञस्य सर्वदैव व्यवस्थितः

Transliteration

indra uvāca | prabhāvo'yaṃ dvijaśreṣṭhāstasya kṣetrasya saṃsthitaḥ | hāṭakeśvarasaṃjñasya sarvadaiva vyavasthitaḥ

Translation

Indra sprach: „O Beste der Zweifachgeborenen, dies ist die bleibende Macht, die in jenem heiligen Feld gegründet ist — dem Kṣetra namens Hāṭakeśvara — zu allen Zeiten immerdar gegenwärtig.“

Word by Word

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: Karta (Speaker/Subject)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• प्रभावः: power; efficacy
• प्रभावः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: प्रभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अयम्: this
• अयम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम (pronoun)

• द्विजश्रेष्ठाः: O best of the twice-born (Brahmins)
• द्विजश्रेष्ठाः: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: द्विज + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; संबोधनार्थे (vocative-sense usage though form is nominative plural)

• तस्य: of that
• तस्य: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• क्षेत्रस्य: of the sacred place/field
• क्षेत्रस्य: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• संस्थितः: situated; established
• संस्थितः: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: सम् + स्था (धातु) → संस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• हाटकेश्वरसंज्ञस्य: of (the one) named Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरसंज्ञस्य: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: हाटक + ईश्वर + संज्ञा (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• सर्वदा: always
• सर्वदा: Kriyā-viśeṣaṇa (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• एव: indeed; just
• एव: Sambandha/Emphasis (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (particle; emphasis)

• व्यवस्थितः: well-established; firmly present
• व्यवस्थितः: Karta-samānādhikaraṇa (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + स्था (धातु) → व्यवस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Indra

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvija-śreṣṭhas (best of brāhmaṇas)

Visual Art Cues

Scene: Indra addresses assembled brāhmaṇas, pointing toward a radiant Śiva-liṅga shrine labeled Hāṭakeśvara; an aura of timeless power surrounds the kṣetra.

Characters & Entities

• Indra
• Hāṭakeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A true tīrtha has an intrinsic, continuous sanctifying power (kṣetra-prabhāva) not dependent on human merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Hāṭakeśvara kṣetra (a Śaiva sacred site) is explicitly named.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is stated here; it establishes the doctrinal basis for the site’s purificatory efficacy.