Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 51

Devanagari script

ब्रह्मकूर्चं त्रिरात्रं च एकभक्तमयाचितम् । तपोद्वाराणि सर्वाणि कृतान्येतानि वेधसा

Transliteration

brahmakūrcaṃ trirātraṃ ca ekabhaktamayācitam | tapodvārāṇi sarvāṇi kṛtānyetāni vedhasā

Translation

(Ferner) die Buße Brahmakūrca, die dreinächtige Observanz und das Gelübde einer einzigen Mahlzeit ohne Betteln; all dies sind „Tore des Tapas“, vom Schöpfer (Vedhas) eingesetzt.

Word by Word

• ब्रह्मकूर्चम्: the Brahmakūrca vow
• ब्रह्मकूर्चम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् + कूर्च (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ब्रह्मणः कूर्चः) — व्रतनाम

• त्रिरात्रम्: a three-night (vow/fast)
• त्रिरात्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रि + रात्र (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; द्विगु-समासः (त्रीणि रात्राणि)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय — समुच्चयबोधक (conjunction)

• एकभक्तम्: the one-meal observance
• एकभक्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एक + भक्त (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; द्विगु-समासः (एकं भक्तम् = one meal) — व्रतनाम

• अयाचितम्: unasked-for (not begged)
• अयाचितम्: Kriya-visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: याच् (धातु) + नञ् + क्त (कृदन्त)
• Form: नञ्-पूर्वक क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; ‘एकभक्तम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• तपोद्वाराणि: doors/means of austerity
• तपोद्वाराणि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तपस् + द्वार (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (तपसः द्वाराणि)

• सर्वाणि: all
• सर्वाणि: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘तपोद्वाराणि’ इत्यस्य विशेषणम्

• कृतानि: have been done
• कृतानि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कर्मणि-भावः ‘done/made’

• एतानि: these
• एतानि: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; ‘तपोद्वाराणि’ इत्यस्य विशेषणम्

• वेधसा: by the Creator (Brahmā)
• वेधसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वेधस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

Speaker

Bhartṛyajña

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇī (and the princess)

Visual Art Cues

Scene: The sage adds further vows—Brahmakūrca, three-night observance, one-meal vow without begging—declaring them all ‘doors of tapas’ established by Brahmā (Vedhas).

Characters & Entities

• Brahmakūrca
• Trirātra
• Vedhas (Brahmā)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Classical penances are presented as time-tested ‘entrances’ to self-mastery and purification, grounded in cosmic order (Brahmā’s ordinance).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this verse; it functions as an instructional segment inside a tīrtha-māhātmya chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

Brahmakūrca, Trirātra, Ekabhakta (one meal), and Ayācita (not begging for food), described as recognized austerity-gateways.