Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

ब्रह्मोवाच । एतत्तीर्थं मया सृष्टमंतरिक्षस्थितं सदा । किं न श्रुतं पुराणेषु भवद्भिर्द्विजसत्तमाः

Transliteration

brahmovāca | etattīrthaṃ mayā sṛṣṭamaṃtarikṣasthitaṃ sadā | kiṃ na śrutaṃ purāṇeṣu bhavadbhirdvijasattamāḥ

Translation

Brahmā sprach: „Dieses Tīrtha wurde von mir erschaffen und weilt stets in der Antarikṣa, der mittleren Sphäre. Habt ihr, o Beste der Zweimalgeborenen, nicht in den Purāṇas davon gehört?“

Word by Word

• ब्रह्मा: Brahmā
• ब्रह्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन्/ब्रह्मा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• एतत्-तीर्थम्: this holy place
• एतत्-तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; एतत् तीर्थम् = 'this tīrtha'

• मया: by me
• मया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• सृष्टम्: created
• सृष्टम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु) (कृदन्त-प्रातिपदिक: सृष्ट)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• अन्तरिक्ष-स्थितम्: situated in the mid-air
• अन्तरिक्ष-स्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्तरिक्ष (प्रातिपदिक) + स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अन्तरिक्षे स्थितम् (situated in the sky)

• सदा: always
• सदा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)

• किम्: what?; how?
• किम्: Prashna (Interrogative/प्रश्न)
• Type: Indeclinable
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् प्रश्नार्थक (interrogative particle: 'what?/how?')

• न: not
• न: Nishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• श्रुतम्: heard
• श्रुतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु) (कृदन्त-प्रातिपदिक: श्रुत)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'heard'

• पुराणेषु: in the Purāṇas
• पुराणेषु: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), बहुवचन

• भवद्भिः: by you (all)
• भवद्भिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; आदरार्थे (by you all)

• द्विज-सत्तमाः: O best of Brahmins
• द्विज-सत्तमाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + सत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन/प्रथमा बहुवचन; द्विजानां सत्तमाः (best among the twice-born)

Speaker

Brahmā

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Puṣkara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Purāṇic audience (implicit)

Visual Art Cues

Scene: Brahmā speaks, declaring he created the tīrtha and that it abides in the mid-region; brāhmaṇas listen, surprised that such a famed matter could be unknown to them.

Characters & Entities

• Brahmā
• Puṣkara
• Purāṇas
• Antarikṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrthas possess cosmic grounding and are validated through Purāṇic remembrance and tradition.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Puṣkara tīrtha, described as created by Brahmā and abiding in the antarikṣa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; the verse frames scriptural hearing (śravaṇa) of Purāṇas as important.