Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 101

Devanagari script

पुत्रं निरैक्षत तदा जगदेकबंधुः प्रीत्या युतः परमया सह वै भवान्या । स्नेहान्वितो भुजगभोगयुतो हि साक्षात्सर्वेश्वरः परिवृतः प्रमथैः प्रहृष्टः

Transliteration

putraṃ niraikṣata tadā jagadekabaṃdhuḥ prītyā yutaḥ paramayā saha vai bhavānyā | snehānvito bhujagabhogayuto hi sākṣātsarveśvaraḥ parivṛtaḥ pramathaiḥ prahṛṣṭaḥ

Translation

Dann blickte der einzige Freund der ganzen Welt auf seinen Sohn, erfüllt von höchster Freude zusammen mit Bhavānī. Der Herr über alles—geschmückt mit Schlangenwindungen—überströmend vor Zuneigung und umgeben von jubelnden Pramathas, erstrahlte leibhaftig.

Word by Word

• पुत्रम्: the son
• पुत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• निरैक्षत: looked at
• निरैक्षत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि-√ईक्ष् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तदा: then
• तदा: Kāla-adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• जगत्-एक-बंधुः: the sole kinsman of the world
• जगत्-एक-बंधुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक) + एक (प्रातिपदिक) + बन्धु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (जगतः एकः बन्धुः)

• प्रीत्या: with affection
• प्रीत्या: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (instrumental: ‘with/through love’)

• युतः: endowed
• युतः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √युज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (युक्तः = endowed)

• परमया: supreme
• परमया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: परमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (प्रीत्या)

• सह: together with
• सह: Sahārtha (Accompaniment/सहार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: सह-योगे अव्यय (preposition-like indeclinable: ‘together with’)

• वै: indeed
• वै: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• भवान्या: with Bhavānī (Pārvatī)
• भवान्या: Sahārtha (Accompaniment/सहार्थ)
• Type: Noun
• Root: भवानी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; सह-योगे (सह भवान्या)

• स्नेह-अन्वितः: filled with affection
• स्नेह-अन्वितः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्नेह (प्रातिपदिक) + अन्वित (प्रातिपदिक/कृदन्त-भाव)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषः (स्नेहेन अन्वितः)

• भुजग-भोग-युतः: adorned with serpent-coils
• भुजग-भोग-युतः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भुजग (प्रातिपदिक) + भोग (प्रातिपदिक) + युत (प्रातिपदिक/कृदन्त-भाव)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषः (भुजगभोगेन युतः)

• हि: indeed/for
• हि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (causal/emphatic particle)

• साक्षात्: in person
• साक्षात्: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: साक्षात् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: ‘directly, in person’)

• सर्व-ईश्वरः: the Lord of all
• सर्व-ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सर्वेषाम् ईश्वरः)

• परिवृतः: surrounded
• परिवृतः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परि-√वृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (surrounded)

• प्रमथैः: by the Pramathas (Śiva’s attendants)
• प्रमथैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: प्रमथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन (agent/instrumental: ‘by/with the Pramathas’)

• प्रहृष्टः: delighted
• प्रहृष्टः: Karta (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-√हृष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (delighted)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra/Kedāranātha

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Śiva, adorned with serpent-coils, stands radiant with Pārvatī beside him, gazing lovingly at infant Guha/Skanda; around them pramathas (gaṇas) rejoice in a Himalayan sacred setting.

Characters & Entities

• Śiva (Sarveśvara, Jagadekabandhu)
• Bhavānī (Pārvatī)
• Kumāra (son)
• Pramathas
• Serpent ornament (Nāga)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The supreme Lord is also compassionate and intimate—divinity is shown through love, joy, and protective presence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kedāra’s sacred setting, where Śiva’s household and attendants are envisioned as manifest.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; the verse emphasizes darśana and devotional contemplation of Śiva with his gaṇas.