Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 51

Devanagari script

निर्मथ्यमानादुदधेरभवत्सूर्यवर्चसम् । रत्नानामुत्तमं रत्नं कौस्तुभाख्यं महाप्रभम्

Transliteration

nirmathyamānādudadherabhavatsūryavarcasam | ratnānāmuttamaṃ ratnaṃ kaustubhākhyaṃ mahāprabham

Translation

Aus dem Ozean, während er gequirlt wurde, erhob sich ein Glanz wie die Sonne—das erhabenste aller Juwelen, der machtvoll strahlende Edelstein namens Kaustubha.

Word by Word

• निर्मथ्यमानात्: from (the ocean) being churned
• निर्मथ्यमानात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Adjective
• Root: निर्मथ् (धातु) + शानच्/मान (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: कृदन्त (वर्तमानकाले कर्मणि/भावे), शानच्-प्रत्ययान्त; पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-सम्भाव्य (सन्दर्भे ‘उदधेः’ इति षष्ठी-सम्बन्धेन ‘मथ्यमानात्’ = ‘मथ्यमानात् (उदधेः)’

• उदधेः: of the ocean
• उदधेः: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: उदधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• अभवत्: arose/was produced
• अभवत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद

• सूर्यवर्चसम्: sun-bright, having solar radiance
• सूर्यवर्चसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सूर्य + वर्चस् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (सूर्यस्य वर्चः इव/सूर्यवर्चस्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• रत्नानाम्: of gems
• रत्नानाम्: Shashthi-sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रत्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• उत्तमम्: best, supreme
• उत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषणम् (रत्नम् इति)

• रत्नम्: a gem
• रत्नम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रत्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• कौस्तुभाख्यम्: named ‘Kaustubha’
• कौस्तुभाख्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कौस्तुभ + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कौस्तुभ इति आख्या यस्य/कौस्तुभ-आख्य); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (रत्नम्)

• महाप्रभम्: of great splendor
• महाप्रभम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महा + प्रभ (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (महान् प्रभः/प्रभा यस्य); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (रत्नम्)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra (narrative frame)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: From the churning ocean, a sun-like blaze condenses into the supreme jewel Kaustubha, hovering above foaming waves while devas and asuras strain at Vāsuki-rope around Mandara.

Characters & Entities

• Kaustubha
• Kṣīrasāgara (Ocean of Milk)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Inner churning—disciplined striving—reveals the ‘supreme jewel’: spiritual luminosity and divine favor.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse occurs in Kedārakhaṇḍa but narrates a pan-Purāṇic event; no single tirtha is named here.

What ritualistic prescription is mentioned?

None stated; the verse identifies the emergence of Kaustubha as a divine treasure.