Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

पैशुन्य वक्ता च तथा द्वितीयानां प्रचालनात् । इति शापद्वयं प्राप्य द्विविधात्मजचालनात्

Transliteration

paiśunya vaktā ca tathā dvitīyānāṃ pracālanāt | iti śāpadvayaṃ prāpya dvividhātmajacālanāt

Translation

Und ferner: „Du wirst einer sein, der Verleumdung redet“, weil du andere aufwiegst. So zog Nārada durch das Aufstacheln zweier Arten von Nachkommenschaft einen zweifachen Fluch auf sich und wurde zum Umherwandern gebunden.

Word by Word

• पैशुन्य: slander/backbiting
• पैशुन्य: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पैशुन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘पैशुन्य’ = चुगली/दूषण-वचन

• वक्ता: a speaker/one who speaks
• वक्ता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वक्तृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तृवाचक-नाम

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपात (and)

• तथा: thus/likewise
• तथा: Sambandha (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/समुच्चयार्थ (thus/also)

• द्वितीयानाम्: of others
• द्वितीयानाम्: Sambandha (Genitive)
• Type: Noun
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; ‘द्वितीय’ = अन्य/दूसरे (others)

• प्रचालनात्: because of instigating
• प्रचालनात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: प्र + चल् (धातु)
• Form: क्तिन्/भाववाचक-प्रातिपदिक ‘प्रचालन’ (causing to move/instigation); नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; हेत्वर्थ (from/because of)

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotative)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/समाप्त्यर्थक-अव्यय (thus)

• शापद्वयम्: a pair of curses
• शापद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शाप (प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः (द्वौ शापौ)

• प्राप्य: having obtained
• प्राप्य: Kriya (Gerundial action)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund); धातुः आप् (to obtain)

• द्विविधात्मजचालनात्: because of stirring/setting in motion the two kinds of sons
• द्विविधात्मजचालनात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: द्विविध (प्रातिपदिक) + आत्मज (प्रातिपदिक) + चालन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; समासः (द्विविधानाम् आत्मजानाम् चालनम्) हेत्वर्थ

Speaker

Śrī Kṛṣṇa (continuing the curse account)

Visual Art Cues

Scene: A second pronouncement of curse: Dakṣa’s words appear as two luminous bands (śāpa-dvaya) encircling Nārada; figures representing ‘two kinds of offspring’ stand in the background as symbolic groups in tension.

Characters & Entities

• Kṛṣṇa
• Nārada
• Dakṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Speech and social instigation are morally weighty; dharma warns against divisive talk and provoking discord.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; it is an ethical-causal explanation within the narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.