Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 48

Devanagari script

निर्वाणलक्ष्मीं ये पुण्याः परिवांछंति लीलया । निरंतरसुखप्राप्त्यै काशी त्याज्या न तै नृभिः

Transliteration

nirvāṇalakṣmīṃ ye puṇyāḥ parivāṃchaṃti līlayā | niraṃtarasukhaprāptyai kāśī tyājyā na tai nṛbhiḥ

Translation

Jene gesegneten Seelen, die gleichsam spielerisch nach der Lakṣmī des Nirvāṇa verlangen, um ununterbrochenes Glück zu erlangen, sollen Kāśī niemals verlassen.

Word by Word

• निर्वाणलक्ष्मीम्: the fortune of liberation (nirvāṇa)
• निर्वाणलक्ष्मीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निर्वाण-लक्ष्मी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (निर्वाणस्य लक्ष्मीः)

• ये: who (those who)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम

• पुण्याः: meritorious, virtuous
• पुण्याः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (ये इति)

• परिवाञ्छन्ति: desire, long for
• परिवाञ्छन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: परि-√वाञ्छ् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्

• लीलया: playfully, with ease
• लीलया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: लीला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• निरन्तर-सुख-प्राप्त्यै: for attaining uninterrupted happiness
• निरन्तर-सुख-प्राप्त्यै: Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: निरन्तर-सुख-प्राप्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान/प्रयोजन), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (निरन्तरं सुखं तस्य प्राप्तिः)

• काशी: Kāśī (Vārāṇasī)
• काशी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• त्याज्या: to be abandoned
• त्याज्या: Kriya (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: √त्यज् (धातु) + यत् (कृत्)
• Form: यत्-प्रत्ययान्त कृत्य-विशेषणम् (gerundive); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय-विशेषणम् (काशी इति)

• न: not
• न: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• तैः: by them
• तैः: Kartr (Agent in passive/कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; सर्वनाम

• नृभिः: by men, by people
• नृभिः: Kartr (Agent in passive/कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; अपादान/कर्तृ-समर्थ (तैः इत्यस्य विशेष्यः)

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pārvatī or a principal interlocutor in Kāśī-khaṇḍa dialogue frame (context-dependent)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim-sage stands at dawn on a Gaṅgā ghat, facing the skyline of Kāśī’s temples; the city is portrayed as a luminous kṣetra that one should never leave, with a subtle aura suggesting ‘nirvāṇa-lakṣmī’.

Characters & Entities

• Kāśī
• Nirvāṇa (Liberation)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A sincere seeker of mokṣa should remain connected to Kāśī, the place praised as a direct support for unbroken spiritual happiness.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī (Vārāṇasī), the foremost mokṣa-kṣetra in the Kāśīkhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed here; the instruction is devotional-practical: do not abandon Kāśī while seeking liberation.