Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 29

Devanagari script

ततो गणाः परिक्षुब्धाः प्रलयार्णव नीरवत् । आः किमेतत्किमेतद्वै भाषमाणाः परस्परम्

Transliteration

tato gaṇāḥ parikṣubdhāḥ pralayārṇava nīravat | āḥ kimetatkimetadvai bhāṣamāṇāḥ parasparam

Translation

Da gerieten die Gaṇas in Aufruhr, wie die Wasser des Ozeans zur Zeit der Auflösung, und riefen einander zu: „Ah! Was ist das—was ist das wahrlich?“

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Desha-Kala (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय (adverb); अर्थः ‘तस्मात्/तदनन्तरम्’

• गणाः: the troops/attendants
• गणाः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: गण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• परिक्षुब्धाः: agitated, greatly disturbed
• परिक्षुब्धाः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परि + क्षुभ् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम्

• प्रलय: of dissolution
• प्रलय: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: प्रलय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; समासाङ्ग

• अर्णव: of the deluge-ocean
• अर्णव: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अर्णव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; समासः: प्रलय-अर्णव (षष्ठी-तत्पुरुष)

• नीरवत्: like water
• नीरवत्: Upamana (Simile)
• Type: Adjective
• Root: नीर (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: वत्-प्रत्ययान्त विशेषण (possessive); अव्ययवत् उपमानार्थे; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन/बहुवचन-सामान्ये (here used adverbially as simile)

• आः: ah!
• आः: Sambandha (Exclamation)
• Type: Indeclinable
• Root: आः (अव्यय)
• Form: उद्गार (interjection)

• किम्: what?
• किम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; प्रश्नार्थक

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; निर्देशार्थक

• किम्: what?
• किम्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; प्रश्नार्थक

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• भाषमाणाः: speaking
• भाषमाणाः: Karta (Subject)
• Type: Verb
• Root: भाष् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले कर्तरि कृदन्त (शानच्), परस्मैपद-धातोः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्तृवाचक (speaking)

• परस्परम्: to one another
• परस्परम्: Desha-Kala (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: परस्पर (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (adverb); अर्थः ‘अन्योन्यम्’

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa narrative voice to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra (Śaṃbhu-dhāma)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Purāṇic audience (frame not explicit in the verse)

Visual Art Cues

Scene: Śiva’s gaṇas, startled and disordered, surge like storm-tossed dissolution-waters; their faces show astonishment as they cry out to one another within the shadow of the sacred abode.

Characters & Entities

• Gaṇas
• Śiva (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even mighty celestial beings tremble before the incomprehensible movements of the Divine.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader passage belongs to Kāśī’s glorification in the Kāśīkhaṇḍa, centered on Śiva’s presence in Vārāṇasī.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is a narrative reaction of the gaṇas.