Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 6

Devanagari script

सायमस्तमितः प्रातः कथं जीवेद्रविः पुनः । सानुरागकरस्पर्शैः प्राचीमाश्वास्य खंडिताम्

Transliteration

sāyamastamitaḥ prātaḥ kathaṃ jīvedraviḥ punaḥ | sānurāgakarasparśaiḥ prācīmāśvāsya khaṃḍitām

Translation

Nachdem er am Abend untergegangen ist, wie lebt die Sonne am Morgen wieder auf? Durch die liebevolle Berührung ihrer Strahlen tröstet sie den verwundeten Osten und stellt ihn wieder her.

Word by Word

• सायम्: in the evening
• सायम्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सायम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)

• अस्तमितः: set (gone to setting)
• अस्तमितः: कर्ता-विशेषण (Subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अस्तमित (प्रातिपदिक; अस्तं+√इ, क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्तः; ‘अस्तं गतः’

• प्रातः: in the morning
• प्रातः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रातः (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)

• कथम्: how?
• कथम्: प्रश्न (Interrogative)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रश्नवाचक क्रियाविशेषण (interrogative adverb)

• जीवेत्: could live/survive
• जीवेत्: क्रिया (Predicate verb)
• Type: Verb
• Root: √जीव् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• रविः: the Sun
• रविः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रवि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• सानुरागकरस्पर्शैः: by the touches of affectionate hands/rays
• सानुरागकरस्पर्शैः: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: स + अनुराग + कर + स्पर्श (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; समासः—तत्पुरुष: ‘अनुरागयुक्तानां कराणां स्पर्शैः’

• प्राचीम्: the eastern direction
• प्राचीम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राची (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• आश्वास्य: having comforted, having reassured
• आश्वास्य: पूर्वकालक्रिया (Absolutive; prior action)
• Type: Verb
• Root: आ√श्वस् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund/त्वान्त), ‘आश्वास्य’ = आश्वासं कृत्वा

• खण्डिताम्: broken, distressed
• खण्डिताम्: कर्म-विशेषण (Object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: खण्डित (प्रातिपदिक; √खण्ड्, क्त-प्रत्यय)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्तः

Speaker

Skanda (deduced from Kāśīkhaṇḍa default dialogue-frame, verse-context narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā in Kāśī at sunrise (prācī-mukha ghāṭas)

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: The Sun, after ‘setting’, returns at dawn; his rays are depicted as affectionate hands touching and soothing the personified East—like a beloved consoled after separation.

Characters & Entities

• Ravi (Sun)
• Prācī (East, personified)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Renewal after decline is natural to cosmic order; compassion and gentle power (like sunlight) restores what is broken.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kāśīkhaṇḍa setting frames the sanctity of sacred time in Kāśī; this verse itself is a dawn-panegyric rather than a named tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it supports the implied auspiciousness of early-morning worship and purity-practices.