Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 19

Devanagari script

दक्षिणांगं तव विधिर्वामांगं तव चाच्युतः । चंद्रसूर्याग्निनेत्रस्त्वं त्वन्निःश्वासः श्रुतित्रयम्

Transliteration

dakṣiṇāṃgaṃ tava vidhirvāmāṃgaṃ tava cācyutaḥ | caṃdrasūryāgninetrastvaṃ tvanniḥśvāsaḥ śrutitrayam

Translation

Brahmā ist Deine rechte Seite, und Acyuta (Viṣṇu) Deine linke. Deine Augen sind Mond, Sonne und Feuer; und die drei Veden sind Dein eigener Atem.

Word by Word

• दक्षिणाङ्गम्: the right limb/side
• दक्षिणाङ्गम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दक्षिणाङ्ग (प्रातिपदिक; दक्षिण + अङ्ग)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; nominative singular; कर्मधारयः (दक्षिणम् अङ्गम्)

• तव: your
• तव: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; genitive singular

• विधिः: Vidhi (Brahmā)
• विधिः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Noun
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; nominative singular (Brahmā)

• वामाङ्गम्: the left limb/side
• वामाङ्गम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वामाङ्ग (प्रातिपदिक; वाम + अङ्ग)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; nominative singular; कर्मधारयः (वामम् अङ्गम्)

• तव: your
• तव: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; genitive singular

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-बोधकः (conjunction)

• अच्युतः: Acyuta (Viṣṇu)
• अच्युतः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Noun
• Root: अच्युत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; nominative singular (Viṣṇu)

• चन्द्रसूर्याग्निनेत्रः: whose eyes are the moon, sun, and fire
• चन्द्रसूर्याग्निनेत्रः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चन्द्रसूर्याग्निनेत्र (प्रातिपदिक; चन्द्र + सूर्य + अग्नि + नेत्र)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; nominative singular; समासः इतरेतर-द्वन्द्वः (चन्द्रः सूर्यः अग्निः = नेत्राणि यस्य)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; nominative singular

• त्वत्: your
• त्वत्: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; षष्ठी/पञ्चमी-प्रयोगे अव्ययवत्; अत्र षष्ठी-सम्बन्धः (your) in compound with नि:श्वासः

• निःश्वासः: breath/exhalation
• निःश्वासः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Noun
• Root: निःश्वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; nominative singular

• श्रुतित्रयम्: the three Vedas
• श्रुतित्रयम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Noun
• Root: श्रुतित्रय (प्रातिपदिक; श्रुति + त्रय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; nominative singular; समासः द्विगुः (त्रयः श्रुतयः)

Speaker

Skanda (deduced from Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A grand cosmic Śiva: right half bearing Brahmā iconography, left half bearing Viṣṇu iconography; three blazing eyes as moon, sun, and fire; breath visualized as three Vedic streams flowing outward.

Characters & Entities

• Śiva
• Brahmā
• Viṣṇu (Acyuta)
• Candra
• Sūrya
• Agni
• Vedas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It presents Śiva as the cosmic person in whom the Trimūrti, celestial lights, and Vedic revelation are integrated.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse appears within the Kāśī Khaṇḍa framework; the immediate focus is on Śiva’s cosmic form rather than a named tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated.