Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 21

Devanagari script

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य क्रोध विस्फारितेक्षणः । अश्रुविक्लवया वाचा दुर्योधनमभाषत

Transliteration

pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya krodha visphāritekṣaṇaḥ | aśruviklavayā vācā duryodhanamabhāṣata

Translation

Hand in Hand gepresst, die Augen vor Wut geweitet, sprach er mit tränenerstickter Stimme zu Duryodhana.

Word by Word

• पाणौ: in (his) hand
• पाणौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सप्तमी-एकवचनम् (locative singular masculine)

• पाणिम्: (another) hand
• पाणिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (accusative singular masculine)

• विनिष्पिष्य: having pressed/squeezed
• विनिष्पिष्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: पिष् (धातु)
• Form: वि-निस्-उपसर्गपूर्वक ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष अव्यय (gerund); पूर्वकालिक क्रिया

• क्रोध: anger
• क्रोध: —
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (stem); समासपदस्य पूर्वाङ्गरूपेण

• विस्फारित: widened, expanded
• विस्फारित: —
• Type: Adjective
• Root: स्फुर्/स्फार् (धातु)
• Form: वि-उपसर्गपूर्वक क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् — समासपदस्य पूर्वाङ्गरूपेण

• ईक्षणः: one whose eyes were widened (in anger)
• ईक्षणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (क्रोधेन विस्फारितम् ईक्षणम् यस्य); पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम् (nominative singular masculine)

• अश्रु: tears
• अश्रु: —
• Type: Noun
• Root: अश्रु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (stem); समासपदस्य पूर्वाङ्गरूपेण

• विक्लवया: trembling, faltering
• विक्लवया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: विक्लव (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे तृतीया-एकवचनम् (instrumental singular feminine); वाचा इति पदस्य विशेषणम्

• वाचा: with (his) speech/voice
• वाचा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे तृतीया-एकवचनम् (instrumental singular feminine)

• दुर्योधनम्: Duryodhana
• दुर्योधनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दुर्योधन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (accusative singular masculine)

• अभाषत: spoke (to)
• अभाषत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भाष् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (imperfect/past); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः; एकवचनम्

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator); impending speech by Aśvatthāmā

Visual Art Cues

Scene: Aśvatthāmā clenches his hands together, knuckles taut; eyes widened, he addresses Duryodhana, voice trembling with tears—anger and grief interwoven.

Characters & Entities

• Aśvatthāmā (implied as 'he')
• Duryodhana

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The verse shows how sorrow can fuel rage; dharma requires mastery over such impulses rather than being driven by them.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is identified in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.