Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 69

Devanagari script

प्राणायामांश्चरन्विप्रो नियम्य मानसं दृढम् । अहोरात्रकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

Transliteration

prāṇāyāmāṃścaranvipro niyamya mānasaṃ dṛḍham | ahorātrakṛtaiḥ pāpairmukto bhavati tatkṣaṇāt

Translation

Der Brāhmaṇa, der Prāṇāyāma übt und den Geist fest zügelt, wird sogleich von den bei Tag und bei Nacht begangenen Sünden befreit.

Word by Word

• प्राणायामान्: breath-restraints (prāṇāyāmas)
• प्राणायामान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राणायाम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन

• चरन्: performing
• चरन्: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'विप्रः' इत्यस्य विशेषणम्

• विप्रः: a brāhmaṇa
• विप्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन

• नियम्य: having restrained
• नियम्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: यम् (धातु) + नि (उपसर्ग)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभावः; 'नियम्य' = 'नियमनं कृत्वा/संयम्य'

• मानसम्: the mind
• मानसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मानस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• दृढम्: firm, steady
• दृढम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दृढ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; 'मानसम्' इत्यस्य विशेषणम्

• अहोरात्रकृतैः: done during day and night
• अहोरात्रकृतैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: अहोरात्र (प्रातिपदिक) + कृत (कृ-धातु, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन; तत्पुरुषः (अहोरात्रेण कृताः)

• पापैः: by sins
• पापैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पाप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन

• मुक्तः: freed
• मुक्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मुच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'विप्रः' इत्यस्य विशेषणम्

• भवति: becomes
• भवति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लट् (वर्तमानकालः), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपदम्

• तत्क्षणात्: immediately
• तत्क्षणात्: Kriya-visheshana (Time/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावसमासः; अव्यय (कालवाचक): 'तस्मिन् क्षणे/तत्क्षणात्' = immediately

Speaker

Deductive (contextual narrator within Brahmakhaṇḍa)

Skanda Dialogue

Listener: Kings/disciples; specifically mentions ‘vipra’ as the practitioner archetype

Visual Art Cues

Scene: A brāhmaṇa seated in padmāsana on a riverbank after bathing, eyes half-closed, performing prāṇāyāma; subtle aura of calm, with the sun rising and a quiet ghāṭ behind.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Breath discipline joined with mental restraint purifies the practitioner, washing away the moral residue of daily life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is mentioned; the purification here is through yogic-dhārmic practice (prāṇāyāma).

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform prāṇāyāma with firm mind-control (as part of the daily rite), which is said to free one from day-and-night sins.