Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 11

धर्म्मारण्यपतिस्त्रिविष्टपपतिर्नित्यं भवानीपतिः पापाद्वः स्थिरभोगयोगसुलभो देवः स धर्मेश्वरः । सर्वेषां हृदयानि जीवकलया व्याप्य स्थितः सर्वदा ध्यात्वा यं न पुनर्विशंति मनुजाः संसारकारागृहम्

dharmmāraṇyapatistriviṣṭapapatirnityaṃ bhavānīpatiḥ pāpādvaḥ sthirabhogayogasulabho devaḥ sa dharmeśvaraḥ | sarveṣāṃ hṛdayāni jīvakalayā vyāpya sthitaḥ sarvadā dhyātvā yaṃ na punarviśaṃti manujāḥ saṃsārakārāgṛham

Er ist der Herr von Dharmāraṇya, der Lenker des Himmels, auf ewig der Gemahl Bhavānīs—Dharmeśvara, der Gott, der euch durch beständige, rechte Freude und yogische Zucht leicht erreichbar ist und die Sünde tilgt. Immerdar verweilt er und durchdringt die Herzen aller durch den Lebensfunken; wer ihn betrachtet, betritt nicht wieder das Gefängnis des Saṃsāra.

धर्म्मारण्यपतिःlord of Dharmāraṇya
धर्म्मारण्यपतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootधर्म-अरण्य-पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (धर्म्मारण्यस्य पतिः)
त्रिविष्टपपतिःlord of heaven
त्रिविष्टपपतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootत्रिविष्टप-पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (त्रिविष्टपस्य पतिः)
नित्यम्always
नित्यम्:
Kriya (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formक्रियाविशेषणरूपेण नपुंसक-एकवचन-प्रयोग (adverbial accusative)
भवानीपतिःhusband of Bhavānī (Śiva)
भवानीपतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभवानी-पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भवान्याः पतिः)
पापात्from sin
पापात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootपाप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन
वःof you/your
वः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; मध्यमपुरुष-सर्वनाम
स्थिरभोगयोगसुलभःeasily attainable through steady enjoyment and yoga
स्थिरभोगयोगसुलभः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्थिर-भोग-योग-सुलभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (स्थिरः भोगयोगः यस्य सुलभः/स्थिरभोगयोगेन सुलभः)
देवःthe god
देवः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
धर्मेश्वरःLord of Dharma
धर्मेश्वरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootधर्म-ईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (धर्मस्य ईश्वरः)
सर्वेषाम्of all
सर्वेषाम्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंस, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
हृदयानिhearts
हृदयानि:
Karman (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootहृदय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), बहुवचन
जीवकलयाby the life-portion/vital spark
जीवकलया:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootजीव-कला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; तत्पुरुषः (जीवस्य कला)
व्याप्यhaving pervaded
व्याप्य:
Kriya (Adverbial action/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootवि-आप् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund), ‘having pervaded’
स्थितःstands/abides
स्थितः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सर्वदाalways
सर्वदा:
Kriya (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसर्वदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
ध्यात्वाhaving meditated on
ध्यात्वा:
Kriya (Adverbial action/क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootध्यै (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund), ‘having meditated (on)’
यम्whom
यम्:
Karman (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
not
:
Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात (negation)
पुनःagain
पुनः:
Kriya (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण (adverb: again)
विशन्तिenter
विशन्ति:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootवि-श् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्
मनुजाःmen/humans
मनुजाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमनुज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
संसारकारागृहम्the prison-house of saṃsāra
संसारकारागृहम्:
Karman (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसंसार-कारा-गृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (संसारस्य कारागृहम्)

Narrative voice (stotra-style praise within the chapter)

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Listener: Ṛṣis (implied)

Scene: Majestic Dharmeśvara (Śiva) as lord of Dharmāraṇya: seated in yogic posture, crescent moon and matted locks, with Bhavānī beside; a luminous thread of light extends from his heart into the hearts of beings, symbolizing pervasion; below, devotees meditate, the ‘prison-house’ of saṃsāra depicted as broken chains.

D
Dharmāraṇya
D
Dharmeśvara
B
Bhavānī
Ś
Śiva
T
Triviṣṭapa (heaven)

FAQs

Meditation on Dharmeśvara (Śiva), the indwelling Lord, is portrayed as the path that ends repeated bondage in saṃsāra.

Dharmāraṇya is explicitly glorified through the epithet “Dharmāraṇya-pati,” presenting the site as Śiva’s sacred domain.

Dhyāna (meditation) on Dharmeśvara is the key practice highlighted.