Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 3

ब्रह्मणो वाहनं जातः पुरा तप्त्वा तपो महत् । सैकदा विधिनिर्देशं विना वैयग्र्यमास्थितः

brahmaṇo vāhanaṃ jātaḥ purā taptvā tapo mahat | saikadā vidhinirdeśaṃ vinā vaiyagryamāsthitaḥ

Nachdem er einst große Askese (tapas) geübt hatte, wurde er zum Reittier Brahmās. Doch einmal, die vorgeschriebenen Gebote missachtend, verfiel er in Unruhe und Erregung.

ब्रह्मणःof Brahmā
ब्रह्मणः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; सम्बन्ध
वाहनम्vehicle, mount
वाहनम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवाहन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; यहाँ प्रथमा—सम्बोधन/विधेय (predicate noun)
जातःbecame/was born
जातः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeVerb
Rootजन् (धातु) + त (कृत्)
Formक्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पुराformerly, once
पुरा:
Kala (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time)
तप्त्वाhaving practiced (austerity)
तप्त्वा:
Purvakala-kriya (Prior action)
TypeVerb
Rootतप् (धातु) + त्वा (क्त्वा)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकाले क्रिया (having performed austerity)
तपःausterity
तपः:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म
महत्great
महत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifying tapas)
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
एकदाonce
एकदा:
Kala (Time/काल)
TypeIndeclinable
Rootएकदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb: once)
विधिनिर्देशम्instruction of rule/ordinance
विधिनिर्देशम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootविधि + निर्देश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विधेः निर्देशः)
विनाwithout
विना:
Nishedha/Apavarga (Exclusion)
TypeIndeclinable
Rootविना (अव्यय)
Formउपसर्गसदृश-अव्यय; वियोग/अभावार्थे (without)
वैयग्र्यम्restlessness, agitation
वैयग्र्यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवैयग्र्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म
आस्थितःassumed, took to
आस्थितः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeVerb
Rootआ + स्था (धातु) + त (कृत्)
Formक्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि—'entered/assumed'

Śrī Mārkaṇḍeya (narrating)

Tirtha: Haṃseśvara (contextual)

Type: kshetra

Listener: Yudhiṣṭhira

Scene: A radiant swan performing austerities near water and lotuses, then depicted as Brahmā’s mount beside the four-faced creator; a subtle shift shows the swan becoming restless, wings half-spread, eyes unsettled—signaling ‘vaiyagrya’.

B
Brahmā
H
Haṃsa (swan, implied)
H
Haṃseśvara (context)

FAQs

Even exalted status gained through tapas must be safeguarded by adherence to dharmic order (vidhi); neglect leads to inner disturbance that tīrtha narratives later resolve.

Haṃseśvara tīrtha, introduced through the legend of the haṃsa connected to Brahmā.

An implied prescription: follow vidhi (scriptural/ritual injunctions); the verse sets up the moral cause for subsequent tīrtha-related remedy.