Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 9

Devanagari script

धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च भरतर्षभ । काले काले च यो वेत्ति कर्तव्यस्तेन धीमता

Transliteration

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ ca bharatarṣabha | kāle kāle ca yo vetti kartavyastena dhīmatā

Translation

O Stier unter den Bhāratas: Weise ist, wer zur rechten Zeit Dharma, Artha, Kāma und Mokṣa erkennt und dementsprechend das tut, was zu tun ist.

Word by Word

• धर्मम्: dharma
• धर्मम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• अर्थम्: artha (wealth/aim)
• अर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपातः (conjunction)

• कामम्: kāma (desire)
• कामम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपातः

• मोक्षम्: mokṣa (liberation)
• मोक्षम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपातः

• भरतर्षभ: O best of the Bharatas
• भरतर्षभ: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भरत + ऋषभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (भरतानाम् ऋषभः = bull among the Bharatas)

• काले: at (the) time
• काले: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम् (at time)

• काले: at the proper times
• काले: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; पुनरुक्तिः (time after time)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपातः

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (who)

• वेत्ति: knows
• वेत्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (वर्तमान), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• कर्तव्यः: (is) to be done / should be acted upon
• कर्तव्यः: Karta (Predicate/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) → कर्तव्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; तव्यत्)
• Form: तव्यत्-प्रत्ययान्तः कृदन्तः (gerundive/obligatory); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (to be done/fit to be done)

• तेन: by him
• तेन: Kartr-karana (Agent-instrument/कर्ता-करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम् (by him)

• धीमता: by the wise (one)
• धीमता: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: धीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (wise) — तेन धीमता = by that wise (man)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced: purāṇic narration style within Āvantya/Revā context)

Skanda Dialogue

Listener: Addressed as ‘bharatarṣabha’ (a foremost Bharata)

Visual Art Cues

Scene: The sage instructs with four symbolic emblems representing dharma, artha, kāma, mokṣa arranged in balanced order, indicating ‘right time’ through a sun/moon motif.

Characters & Entities

• Bharatarṣabha (royal listener)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Wisdom is timing: discerning when to pursue duty, prosperity, desire, and liberation without violating dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse sets ethical groundwork; the immediate chapter context proceeds to the Revā–Sāgara-saṅgama (Narmadā’s confluence with the ocean).

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed here; it emphasizes right discernment and timely performance of one’s proper duties.