Mantra 42
Rishi: Traditionally from Ṛgvedic solar hymn strata (often attributed within the Vasiṣṭha/Viśvāmitra corpora depending on hymn source); VS transmission is school-based.
Devata: Sūrya/Āditya (as cakṣus of Mitra-Varuṇa-Agni)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
चि॒त्रं दे॒वाना॒मुदगा॒दनी॑कं॒ चक्षु॑र्मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्या॒ग्नेः । आप्रा॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्ष॒j सूर्य॑ आ॒त्मा जग॑तस्त॒स्थुष॑श्च॒ स्वाहा॑
Transliteration
citrám devā́nām úd agād ánīkaṃ cákṣur mitrásya váruṇasyāgnéḥ | ā́prā dyā́vā-pṛthivī́ antárikṣaṃ sū́rya ā́tmā jágatas tásthuṣaś ca svā́hā ||
Translation
Das wunderbare Antlitz der Götter ist hoch empor aufgegangen — das Auge Mitras, Varuṇas und Agnis. Er hat Himmel und Erde und den Luftraum erfüllt; Sūrya ist das Selbst alles Bewegten und alles Stehenden — svāhā!
Padapatha (Word Analysis)
चित्रम् । देवानाम् । उत्-अगात् । अनीकम् । चक्षुः । मित्रस्य । वरुणस्य । अग्नेः । आ । अप्राः । द्यावापृथिवी इति । अन्तरिक्षम् । सूर्यः । आत्मा । जगतः । तस्थुषः । च । स्वाहा ।
Word by Word
चित्रम्bright, wondrous
चित्रम्:
विशेषण (कर्म/कर्तृ-पदस्य)
TypeAdjective
Rootचित्र (प्रातिपदिक)
देवानाम्of the gods
देवानाम्:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
उदगात्rose up, appeared
उदगात्:
क्रिया
TypeVerb
Rootउद् + गा (धातु)
अनीकम्face, appearance, orb
अनीकम्:
कर्तृ (उदगात् इत्यस्य) / कर्म (पाठभेदे)
TypeNoun
Rootअनीक (प्रातिपदिक)
चक्षुःeye
चक्षुः:
समानााधिकरण (अनीकम् इत्यस्य) / कर्तृ
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
मित्रस्यof Mitra
मित्रस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootमित्र (प्रातिपदिक)
वरुणस्यof Varuṇa
वरुणस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootवरुण (प्रातिपदिक)
अग्नेःof Agni
अग्नेः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
आforth, fully (prefix)
आ:
क्रियाविशेषण (आ-प्रा इत्यस्य भागः)
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
प्राःforward, out (intensifying particle)
प्राः:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग) + अञ्च्/अश् (धातु) → प्रा (अव्यय/उपसर्गीय प्रयोग)
द्यावापृथिवीHeaven and Earth
द्यावापृथिवी:
कर्तृ (तस्थुषः इत्यस्य) / अधिकरण-व्याप्ति (व्याख्याने)
TypeNoun
Rootद्यावापृथिवी (समास-प्रातिपदिक; द्यौ + पृथिवी)
अन्तरिक्षम्midspace, atmosphere
अन्तरिक्षम्:
समानााधिकरण/व्याप्ति (त्रिलोकी-परिग्रहः)
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
सूर्यःthe Sun
सूर्यः:
कर्तृ (आत्मा इत्यस्य समानााधिकरणः)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
आत्माself, essence
आत्मा:
समानााधिकरण (सूर्यः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
जगतःof the moving world
जगतः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
तस्थुषःof the standing (the स्थावर)
तस्थुषः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun (participle used substantively)
Rootस्था (धातु) → तस्थुष् (कृदन्त-प्रातिपदिक; परिपूर्ण/परफेक्ट पार्टिसिपल)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
स्वाहाsvāhā (hail!, offering-call)
स्वाहा:
सम्बोधन/यज्ञ-प्रयोग
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (निपात)
Entities Mentioned
S
Sūrya (Āditya)M
MitraV
VaruṇaA
AgniRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes