Mantra 1
Rishi: Nārāyaṇa / Puruṣa-sūkta tradition (later attribution; Vedic index often lists as 'Puruṣa')
Devata: Puruṣa (cosmic person; ultimately Prajāpati)
Chandas: Triṣṭubh (as commonly classified for Puruṣa-sūkta opening)
Samhita Patha (Devanagari)
स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । स भूमि॑ᳪ स॒र्वत॑ स्पृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒॒लम्
Transliteration
sahasraśī́rṣā púruṣaḥ sahasrākṣáḥ sahásrapāt | sá bhū́miṃ sárvataḥ spṛtvā́’tyátiṣṭhad daśā́ṅgulam
Translation
Der Puruṣa ist tausendhäuptig, tausendäugig, tausendfüßig. Von allen Seiten die Erde durchdringend, stand Er doch über ihr, um zehn Fingerbreiten darüber hinaus.
Padapatha (Word Analysis)
सहस्र-शीर्षा । पुरुषः । सहस्र-अक्षः । सहस्र-पात् । सः । भूमिम् । सर्वतः । स्पृत्वा । अति । अतिष्ठत् । दश-अङ्गुलम्
Word by Word
सहस्रशीर्षाhaving a thousand heads
सहस्रशीर्षा:
Kartā (विशेषणरूपेण कर्तृपदस्य) अथवा कर्तृविशेषणम्
TypeAdjective
Rootसहस्र-शीर्षन् (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि-समास) → सहस्रशीर्षन्
पुरुषःthe Person (Puruṣa)
पुरुषः:
Kartā
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक) → पुरुष
सहस्राक्षःhaving a thousand eyes
सहस्राक्षः:
Kartā (विशेषणरूपेण) अथवा कर्तृविशेषणम्
TypeAdjective
Rootसहस्र-अक्षन् (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि-समास) → सहस्राक्षन्
सहस्रपात्having a thousand feet
सहस्रपात्:
Kartā (विशेषणरूपेण) अथवा कर्तृविशेषणम्
TypeAdjective
Rootसहस्र-पद्/पाद् (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि-समास) → सहस्रपाद्
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → स
भूमिम्the earth
भूमिम्:
Karma
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक) → भूमि
सर्वतःon all sides; everywhere
सर्वतः:
Adhikaraṇa (देश/परितः-भावे)
TypeIndeclinable
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय) → सर्वतः
स्पृत्वाhaving touched
स्पृत्वा:
(क्रियाविशेषणम्; मुख्यक्रियायाः पूर्वकर्म)
TypeVerb
Root√स्पृश् (स्पर्शे) → क्त्वान्त (त्वा) : स्पृष्ट्वा/स्पृत्वा (वैदिक-रूप)
अतिbeyond; over
अति:
(क्रियाविशेषणम्; ‘अतितरां’ अर्थे)
TypeIndeclinable
Rootअति (उपसर्ग/अव्यय) → अति
अतिष्ठत्stood
अतिष्ठत्:
(मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Root√स्था (तिष्ठति) + अङ् (लुङ्) → अतिष्ठत्
दशाङ्गुलम्by ten fingers’ breadth (ten spans)
दशाङ्गुलम्:
Karma (परिमाण-निर्देशः; ‘कियत्?’) अथवा क्रियाविशेषणीय-द्वितीया
TypeNoun (measure) / Adjective
Rootदश-अङ्गुल (प्रातिपदिक; कर्मधारय/द्विगु-समास) → दशाङ्गुल
Entities Mentioned
P
PuruṣaP
PrajāpatiN
Nārāyaṇa (later attribution)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes