Mantra 4

Rishi: Adhvaryu tradition; Prajāpati-speculative yajus
Devata: Prajāpati (with lunar yoni specification)
Chandas: Yajus (prose)

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि प्र॒जाप॑तये त्वा॒ जुष्टं॑ गृह्णाम्ये॒ष ते॒ योनि॑श्च॒न्द्रमा॑स्ते महि॒मा । यस्ते॒ रात्रौ॑ संवत्स॒रे म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॑ पृथि॒व्याम॒ग्नौ म॑हि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ यस्ते॒ नक्ष॑त्रेषु च॒न्द्रम॑सि महि॒मा स॑म्ब॒भूव॒ तस्मै॑ ते महि॒म्ने प्र॒जाप॑तये दे॒वेभ्य॒: स्वाहा॑

upayā́magṛhīto ’si prajā́pataye tvā júṣṭaṁ gṛhṇāmi | eṣá te yóniś candrámās te mahimā́ | yás te rā́trau saṁvatsaré mahimā́ sambabhū́va yás te pṛthivyā́m agnáu mahimā́ sambabhū́va yás te nákṣatreṣu candrámasi mahimā́ sambabhū́va tásmai te mahímne prajā́pataye devébhyaḥ svā́hā

Mit dem Upayāma bist du ergriffen; für Prajāpati ergreife ich dich, wohlgefällig. Dies ist dein Schoß: der Mond ist deine Majestät. Jene Majestät von dir, die in der Nacht im Laufe des Jahres entstand; jene Majestät von dir, die im Agni auf der Erde entstand; jene Majestät von dir, die unter den Sternbildern, im Mond, entstand. Dieser deiner Majestät — Prajāpati, den Göttern: svāhā.

उप-याम-गृहीतः । असि । प्रजापतये । त्वा । जुष्टम् । गृह्णामि । एषः । ते । योनिः । चन्द्रमाः । ते । महिमा । यः । ते । रात्रौ । संवत्सरे । महिमा । सम्बभूव । यः । ते । पृथिव्याम् । अग्नौ । महिमा । सम्बभूव । यः । ते । नक्षत्रेषु । चन्द्रमसि । महिमा । सम्बभूव । तस्मै । ते । महिम्ने । प्रजापतये । देवेभ्यः । स्वाहा ।

उपयाम(as) the ‘Upayāma’ (ritual taking/receiving-formula)
उपयाम:
विशेषण/उपपद (ग्रहण-विधि-सूचक)
TypeNoun
Rootउप-याम (प्रातिपदिक; ‘उपयाम’ = सोमग्रहण-विशेषः) अथवा उप-√यम् (ग्रहणार्थे) से निष्पन्न संज्ञा
गृहीतःtaken/received
गृहीतः:
कर्मणि-भाव (predicate participle)
TypeVerb
Root√ग्रह् (ग्रहणे) → गृहीत (कृदन्त)
असिyou are
असि:
कर्तृ-सम्बन्ध (copula)
TypeVerb
Root√अस् (भू)
प्रजापतयेfor Prajāpati
प्रजापतये:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
त्वाyou
त्वा:
कर्म
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
जुष्टम्pleasing/approved
जुष्टम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Root√जुष् (सेवने/प्रीतौ) → जुष्ट (कृदन्त)
गृह्णामिI take
गृह्णामि:
क्रिया
TypeVerb
Root√ग्रह् (ग्रहणे)
एषःthis
एषः:
कर्तृ/निर्देशक
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम)
तेof you/your
ते:
सम्बन्ध (genitive)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
योनिःwomb/seat/source
योनिः:
कर्तृ/आधार-निर्देश
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
चन्द्रमाःthe Moon
चन्द्रमाः:
समानााधिकरण (योनिः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootचन्द्रमस्/चन्द्रमा (प्रातिपदिक)
तेyour
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
महिमाgreatness/majesty
महिमा:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootमहिमन् (प्रातिपदिक)
यःwhich/that (who)
यः:
सम्बन्ध-प्रत्यय (relative)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम)
तेyour
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद्
रात्रौin the night
रात्रौ:
अधिकरण
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
संवत्सरेin the year
संवत्सरे:
अधिकरण
TypeNoun
Rootसंवत्सर (प्रातिपदिक)
महिमाgreatness
महिमा:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootमहिमन्
सम्बभूवcame to be/arose
सम्बभूव:
क्रिया
TypeVerb
Rootसम्-√भू (भवने)
यःwhich
यः:
relative
TypePronoun
Rootयद्
तेyour
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद्
पृथिव्याम्on/in the earth
पृथिव्याम्:
अधिकरण
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
अग्नौin Agni (fire)
अग्नौ:
अधिकरण
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
महिमाgreatness
महिमा:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootमहिमन्
सम्बभूवarose
सम्बभूव:
क्रिया
TypeVerb
Rootसम्-√भू
यःwhich
यः:
relative
TypePronoun
Rootयद्
तेyour
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद्
नक्षत्रेषुamong/in the stars
नक्षत्रेषु:
अधिकरण
TypeNoun
Rootनक्षत्र (प्रातिपदिक)
चन्द्रमसिin the Moon
चन्द्रमसि:
अधिकरण
TypeNoun
Rootचन्द्रमस् (प्रातिपदिक)
महिमाgreatness
महिमा:
कर्तृ/विधेय
TypeNoun
Rootमहिमन्
सम्बभूवarose
सम्बभूव:
क्रिया
TypeVerb
Rootसम्-√भू
तस्मैto that (one)
तस्मै:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
तेyour
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद्
महिम्नेto (your) greatness
महिम्ने:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootमहिमन्
प्रजापतयेto Prajāpati
प्रजापतये:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootप्रजापति
देवेभ्यःto the gods
देवेभ्यः:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
स्वाहाsvāhā (oblation-call)
स्वाहा:
यज्ञ-उद्गार (no kāraka)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (निपात/यज्ञीय-उद्गार)
P
Prajāpati
C
Candramas (Moon)
A
Agni
N
Nakṣatrāṇi (Stars/constellations)
D
Devas (Gods)