Mantra 21
Rishi: Yājñavalkya-tradition
Devata: Aśva/Prajāpati as generative bull-power (vṛṣan)
Chandas: Yajus (non-metrical/irregular)
Samhita Patha (Devanagari)
उत्स॑क्थ्या॒ अव॑ गु॒दं धे॑हि॒ सम॒ञ्जिं चा॑रया वृषन् । य स्त्री॒णां जी॑व॒भोज॑नः
Transliteration
utsákthyā áva gudáṃ dhehi samáñjiṃ cārayā vṛṣan | yáḥ strīṇā́ṃ jīvá-bhojanaḥ
Translation
Von den oberen Schenkeln her setze das Hinterteil herab; trage die Salbe auf und streiche sie aus, o Stier — du, der du den Frauen lebendige Nahrung bist.
Padapatha (Word Analysis)
उत्-सक्थ्याः । अव । गुदम् । धेहि । सम्-अञ्जिम् । चारय । वृषन् । यः । स्त्रीणाम् । जीव-भोजनः
Word by Word
उत्सक्थ्याःof the thighs/hip-region (i.e., pertaining to the upper legs)
उत्सक्थ्याः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun/Adjective
Rootउत्सक्थ्य (प्रातिपदिक; ‘उत्-सक्थि’/‘सक्थि’ से व्युत्पन्न, ‘जंघा/ऊरु-प्रदेश से सम्बन्धित’)
अवdown; away; off
अव:
—
TypeIndeclinable
Rootअव
गुदम्the anus/rectum
गुदम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगुद (प्रातिपदिक)
धेहिplace; set; put
धेहि:
क्रिया (आज्ञा); कर्म = गुदम्
TypeVerb
Rootधा (धातु)
समञ्जिम्proper arrangement/adjustment; fitting (order)
समञ्जिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootसमञ्जि (प्रातिपदिक; ‘सम्-अञ्ज्’ से, ‘सम्यक्-अञ्जन/सम्यक्-व्यवस्था/सज्जा’ अर्थ)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
चारयcause to move; set in motion; make function
चारय:
क्रिया (आज्ञा)
TypeVerb
Rootचर् (धातु; causative/णिच्: चारयति)
वृषन्O bull/virile one (mighty one)
वृषन्:
सम्बोधन (addressed agent)
TypeNoun (Vocative epithet)
Rootवृषन् (प्रातिपदिक)
यःwho
यः:
कर्तृ (relative subject)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
स्त्रीणाम्of women
स्त्रीणाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootस्त्री (प्रातिपदिक)
जीवभोजनःone whose enjoyment/food is living beings; (here) one who lives on/feeds on women (i.e., sexually enjoys)
जीवभोजनः:
कर्तृ-विशेषण/प्रथमा-सम्बन्ध (predicate/epithet of यः)
TypeNoun/Adjective
Rootजीव-भोजन (समास-प्रातिपदिक; जीव ‘living’ + भोजन ‘enjoyment/food’)
Entities Mentioned
P
PrajāpatiA
Aśva (as vṛṣan-bhava)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes