Mantra 40
Rishi: Ṛgvedic seer-tradition for Soma morning invitations (Anukramaṇī-based; not uniquely fixed here)
Devata: Indra; also personified Dvāras (Divine Doors)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
इन्द्रं॒ दुर॑ः कव॒ष्यो धाव॑माना॒ वृषा॑णं यन्तु॒ जन॑यः सु॒पत्नी॑ः । द्वारो॑ दे॒वीर॒भितो॒ वि श्र॑यन्ताᳪ सु॒वीरा॑ वी॒रं प्रथ॑माना॒ महो॑भिः
Transliteration
indraṃ dúraḥ kavaṣyó dhāvamānā vṛ́ṣāṇaṃ yantu jánayaḥ supátnīḥ | dvā́ro devī́r abhíto ví śrayantāṃ suvī́rā vīráṃ prathamānā máhobhiḥ ||
Translation
Zu Indra mögen die Türen, eilend hervorstürmend, zum kräftigen Stier gelangen; die Mütter, die guten Gattinnen, mögen zu ihm (gehen). Mögen die göttlichen Türen ringsum sich weit öffnen; heldenreich, mögen sie den Helden durch ihre großen Kräfte voranbringen.
Padapatha (Word Analysis)
इन्द्रम् । दुरः । कवष्यः । धावमानाः । वृषाणम् । यन्तु । जनयः । सुपत्न्यः । द्वारः । देवीः । अभितः । वि । श्रयन्ताम् । सुवीराः । वीरम् । प्रथमानाः । महोभिः
Word by Word
इन्द्रम्Indra (as the object of approach/praise)
इन्द्रम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
दुरःdoors, gateways
दुरः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदुर्/द्वार् (प्रातिपदिक; ‘द्वार’)
कवष्यःthe ‘kavaṣyāḥ’ (a class/name of doors; lit. ‘kavaṣya’ doors)
कवष्यः:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootकवष्य (प्रातिपदिक)
धावमानाःrunning, hastening
धावमानाः:
कर्तृ
TypeParticiple (Adjective)
Rootधाव् (धातु) → धावमान (शतृ/शानच्-वर्तमान कृदन्त)
वृषाणम्the bull-like one, the mighty one
वृषाणम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootवृषन् (प्रातिपदिक)
यन्तुlet (them) go/come
यन्तु:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootया (धातु)
जनयःthe mothers, begetters
जनयः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootजनय (प्रातिपदिक; ‘जननी/जनयः’ = स्त्रियो जनयितारः)
सुपत्न्यःgood wives
सुपत्न्यः:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootसु-पत्नी (प्रातिपदिक)
द्वारःdoors
द्वारः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootद्वार (प्रातिपदिक)
देवीःdivine (feminine), goddesses
देवीः:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootदेवी (प्रातिपदिक)
अभितःaround, on all sides
अभितः:
अधिकरण (परिसर/परितः)
TypeIndeclinable
Rootअभितः (अव्यय)
विapart, widely (prefix)
वि:
(क्रियाविशेषक)
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग/निपात)
श्रयन्ताम्let them resort/lean/extend themselves
श्रयन्ताम्:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रि (धातु)
सुवीराःhaving good heroes/strong sons
सुवीराः:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootसु-वीर (प्रातिपदिक)
वीरम्a hero
वीरम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवीर (प्रातिपदिक)
प्रथमानाःspreading forth, expanding
प्रथमानाः:
कर्तृ
TypeParticiple (Adjective)
Rootप्रथ्/प्रथय् (धातु) → प्रथमान (शानच्-वर्तमान कृदन्त)
महःभिःwith great powers/might
महःभिः:
करण
TypeNoun
Rootमहस् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraD
Dvāras (Divine Doors)J
Janayaḥ / Mātaraḥ (Mothers, good spouses)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes