Mantra 38
Rishi: Yājñavalkya (traditional)
Devata: Agni as Gandharva; Apsarases (Mudaḥ) as associated devatā
Chandas: Yajus (prose with embedded nominal clauses)
Samhita Patha (Devanagari)
ऋ॒ता॒षाडृ॒तधा॑मा॒ऽग्निर्ग॑न्ध॒र्वस्तस्यौ॑षधयोऽप्स॒रसो॒ मुदो॒ नाम॑ । स न॑ इ॒दं ब्रह्म॑ क्ष॒त्रं पा॑तु॒ तस्मै॒ स्वाहा॒ वाट् ताभ्य॒: स्वाहा॑
Transliteration
r̥tāṣā́ḍ r̥tádhāmā́ ’gnír gandharvás tásyauṣadhayo ’psaráso múdo nā́ma | sá na idáṃ bráhma kṣatráṃ pātu tásmai svā́hā vā́ṭ tā́bhyaḥ svā́hā ||
Translation
Agni, the conqueror by Order, whose ordinances are Order, is the Gandharva; his are the plants, the Apsarases named ‘Muda’. May he guard for us this priestly power and this royal power. To him svāhā! Vāṭ! To them svāhā!
Padapatha (Word Analysis)
ऋताषाट् । ऋतधामा । अग्निः । गन्धर्वः । तस्य । ओषधयः । अप्सरसः । मुदः । नाम । सः । नः । इदम् । ब्रह्म । क्षत्रम् । पातु । तस्मै । स्वाहा । वाट् । ताभ्यः । स्वाहा ।
Word by Word
ऋताषाट्truth-conquering; overpowering by ṛta
ऋताषाट्:
विशेषण (कर्तृ-पदस्य) / कर्ता-सम्बन्धी
TypeAdjective
Rootऋत-षाड् (प्रातिपदिक; षाड् = √षह् ‘to overpower/withstand’ से निष्पन्न) अथवा बहुव्रीहि-समास
ऋतधामाwhose abode/brightness is ṛta
ऋतधामा:
विशेषण (अग्निः) / कर्ता-सम्बन्धी
TypeAdjective
Rootऋत-धामन् (प्रातिपदिक; धामन् = ‘धाम/आश्रय/तेजस्’) बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समास
अग्निःAgni (fire-deity)
अग्निः:
कर्तृ (मुख्य विषय) / समास्य-विशेष्य
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
गन्धर्वःthe Gandharva
गन्धर्वः:
समनाधिकरण (अग्निः = गन्धर्वः) / कर्तृ-सम्बन्धी
TypeNoun
Rootगन्धर्व (प्रातिपदिक)
तस्यof him/of that
तस्य:
सम्बन्ध (genitive) — ‘of him/that’
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ओषधयःthe plants/herbs
ओषधयः:
कर्तृ/समनाधिकरण (तस्य … अप्सरसः) — apposition
TypeNoun
Rootओषधि (प्रातिपदिक)
अप्सरसःthe Apsarases
अप्सरसः:
समनाधिकरण (ओषधयः = अप्सरसः) / कर्तृ-सम्बन्धी
TypeNoun
Rootअप्सरस् (प्रातिपदिक)
मुदःjoys; delights
मुदः:
समनाधिकरण/विशेषण-भाव (नाम-सम्बन्ध) — ‘(they are) joys’
TypeNoun
Rootमुद् (प्रातिपदिक; ‘joy/delight’)
नामby name; namely
नाम:
सम्बन्ध/विशेषणार्थ (नाम-निर्देश) — ‘by name/namely’
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
सःhe
सः:
कर्तृ (पा॑तु इत्यस्य) — ‘he’
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
नःfor us; our
नः:
सम्प्रदान (beneficiary) — ‘for us’
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम)
इदम्this
इदम्:
कर्म (पा॑तु इत्यस्य) — ‘this’
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
ब्रह्मbrahman; sacred power / priestly order
ब्रह्म:
कर्म (इदम् …) — ‘brahman/holy power; priesthood’
TypeNoun
Rootब्रह्मन्/ब्रह्म (प्रातिपदिक)
क्षत्रम्kṣatra; royal power / rulership
क्षत्रम्:
कर्म (इदम् …) — ‘kṣatra/royal power’
TypeNoun
Rootक्षत्र (प्रातिपदिक)
पातुmay (he) protect
पातु:
क्रिया
TypeVerb
Root√पा (पालने)
तस्मैto him
तस्मै:
सम्प्रदान (आहुत्यै/नमस्कारे) — ‘to him’
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
स्वाहाsvāhā (hail!; offering-call)
स्वाहा:
यज्ञ-प्रयोग (आहुत्यन्त) / मन्त्र-समापन
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (निपात/अव्यय; आहुत्यन्त-मन्त्रशब्द)
वाट्vāṭ (ritual exclamation/marker)
वाट्:
मन्त्र-उद्गार/समापन
TypeIndeclinable
Rootवाट् (निपात; वैदिक-उद्गार/समापन-चिह्न)
ताभ्यःto them
ताभ्यः:
सम्प्रदान (अप्सरसः/ओषधयः प्रति) — ‘to them’
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
स्वाहाsvāhā
स्वाहा:
यज्ञ-प्रयोग (आहुत्यन्त)
TypeIndeclinable
Rootस्वाहा (अव्यय)
Entities Mentioned
A
Agni (as Gandharva, ṛtāṣāḍ ṛtadhāmā)A
Apsarases (Mudaḥ)O
Oṣadhayaḥ (Plants)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes