Mantra 14
Rishi: Vedic seer-tradition for this litany is not singular in VS usage; transmitted as Yajus liturgy under Yājñavalkya redaction
Devata: Agni / Sūrya-as-Agni (haṃsa-form)
Chandas: Jagatī-like litany (mixed; to be verified metrically)
Samhita Patha (Devanagari)
ह॒ᳪसः शु॑चि॒षद्वसु॑रन्तरिक्ष॒सद्धोता॑ वेदि॒षदति॑थिर्दूरोण॒सत् । नृ॒षद्व॑र॒सदृ॑त॒सद् व्योम॒सद॒ब्जा गो॒जा ऋ॑त॒जा अ॑द्रि॒जा ऋ॒तं बृ॒हत्
Transliteration
haṃsáḥ śucíṣad vásur antárikṣasád dhótā vediṣád átithir dūróṇasát | nṛṣád varasád ṛtásad vyómasad abjā́ gojā́ ṛtajā́ adrījā́ ṛtáṃ bṛhát ||
Translation
Der Schwan, der im Reinen weilt, der Gute, der im Luftraum weilt; der Hotṛ, der auf der Vedi weilt; der Gast, der im Hause weilt. Der unter den Menschen weilt, der am besten Ort weilt, der im Ṛta weilt, der im Himmel weilt; wassergeboren, kuhgeboren, ṛta-geboren, felsgeboren — (er ist) das große Ṛta.
Padapatha (Word Analysis)
हंसः । शुचि-षत् । वसुः । अन्तरिक्ष-षत् । होता । वेदि-षत् । अतिथिः । दूरोण-षत् । नृ-षत् । वर-षत् । ऋत-षत् । व्योम-षत् । अब्जाः । गो-जाः । ऋत-जाः । अद्रि-जाः । ऋतम् । बृहत्
Word by Word
हंसःthe Swan (sun/fire; divine bird)
हंसः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
शुचिषत्sitting in/abiding in the pure (light)
शुचिषत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootशुचि + सद् (धातु √सद् ‘उपवेशन/स्थितिः’)
वसुःthe good/wealth; the Vasu (radiant one)
वसुः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun
Rootवसु (प्रातिपदिक)
अन्तरिक्षसत्abiding in the mid-space (atmosphere)
अन्तरिक्षसत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootअन्तरिक्ष + सद् (धातु √सद्)
होताthe Hotṛ-priest / invoker
होता:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक; √हु ‘यजन/आह्वान’)
वेदिषत्seated on the altar (vedi)
वेदिषत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootवेदि + सद् (धातु √सद्)
अतिथिःthe guest
अतिथिः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun
Rootअतिथि (प्रातिपदिक)
दूरोणसत्dwelling in the house/home
दूरोणसत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootदूरोण (दूर-ओण ‘गृह/आवास’ प्रातिपदिक) + सद् (धातु √सद्)
नृषत्abiding among men
नृषत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootनृ + सद् (धातु √सद्)
वरसत्abiding in the best/excellent (place/state)
वरसत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootवर (श्रेष्ठ/वरणीय) + सद् (धातु √सद्)
ऋतसत्abiding in ṛta (cosmic order/truth)
ऋतसत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootऋत + सद् (धातु √सद्)
व्योमसत्abiding in the sky
व्योमसत्:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootव्योमन् + सद् (धातु √सद्)
अब्जाःwater-born ones / born from waters
अब्जाः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्; बहुवचन-विशेषणसमूहः)
TypeNoun/Adjective
Rootअब्ज (अप् + ज ‘जलज’ प्रातिपदिक)
गोजाःcow-born / sprung from cattle (rays, riches)
गोजाः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun/Adjective
Rootगोज (गो + ज ‘गो-जन्य’ प्रातिपदिक)
ऋतजाःborn of ṛta (truth/order-born)
ऋतजाः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun/Adjective
Rootऋतज (ऋत + ज ‘ऋत-जन्य’ प्रातिपदिक)
अद्रिजाःrock-born / mountain-born
अद्रिजाः:
कर्तृ (समानााधिकरणम्)
TypeNoun/Adjective
Rootअद्रिज (अद्रि ‘पर्वत/शिला’ + ज ‘-ज’)
ऋतम्ṛta; truth/cosmic order
ऋतम्:
कर्म
TypeNoun
Rootऋत (प्रातिपदिक)
बृहत्great, vast
बृहत्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootबृहन्त् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
Agni (as Haṃsa)S
Sūrya (Sūrya-as-Agni)Ṛ
Ṛta (cosmic order)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes