Mantra 12
Rishi: Vājasaneyin transmission; r̥ṣi not explicit in the provided excerpt.
Devata: Vājin (interpretable as Agni/Indraic ‘vāja’-power depending on ritual frame).
Chandas: Tr̥ṣṭubh-like cadence (as transmitted in Yajus usage; exact metrical classification may be treated as mixed/ritualised).
Samhita Patha (Devanagari)
प्रतू॑र्तं वाजि॒न्ना द्र॑व॒ वरि॑ष्ठा॒मनु॑ सं॒वत॑म् । दि॒वि ते॒ जन्म॑ पर॒मम॒न्तरि॑क्षे॒ तव॒ नाभि॑: पृथि॒व्यामधि॒ योनि॒रित्
Transliteration
pratū́rtaṃ vā́jin ā́ drava váriṣṭhām ánu saṃvátam | diví te jánma paramám antárikṣe táva nā́bhiḥ pṛthivyā́m ádhi yóniḥ ít
Translation
Angetrieben, o Vājin, lauf herbei, dem Jahr entlang, auf der vortrefflichsten Bahn. Im Himmel ist deine höchste Geburt; im Luftraum ist dein Nabel; auf Erden wahrlich ist dein Schoß.
Padapatha (Word Analysis)
प्र॒तू॑र्तम् । वा॒जि॒न् । आ । द्र॑व । वरि॑ष्ठाम् । अनु॑ । सं॒वत॑म् । दि॒वि । ते॒ । जन्म॑ । पर॒मम् । अ॒न्तरि॑क्षे । तव॒ । नाभि॑ः । पृ॒थि॒व्याम् । अधि॑ । योनि॑ः । इत् ।
Word by Word
प्रतूर्तम्(the steed) urged/impelled, set forward
प्रतूर्तम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootप्रतूर्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √तॄ/तॄत् ‘तरणे/अतिक्रमे’ इत्यस्य भाव/कर्मणि-निष्पन्नः; ‘प्र-’ उपसर्ग)
वाजिन्O winner/steed (possessing speed/prize)
वाजिन्:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootवाजिन् (प्रातिपदिक)
आtowards, hither
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
द्रवrun! hasten!
द्रव:
क्रिया
TypeVerb
Root√द्रु (द्रवति)
वरिष्ठाम्the most excellent (path/goal)
वरिष्ठाम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootवरिष्ठा (वर ‘श्रेष्ठ’ इत्यस्य तमप्-प्रत्ययान्त; स्त्रीलिङ्ग-प्रातिपदिक)
अनुalong, following
अनु:
—
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
संवत्the year, the cycle (of time)
संवत्:
कर्म
TypeNoun
Rootसंवत्/संवत्सर (प्रातिपदिक)
दिविin heaven
दिवि:
अधिकारण
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक; ‘द्यौः/दिव्’)
तेyour
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
जन्मbirth, origin
जन्म:
कर्तृ/विषय (वाक्य-विषयः)
TypeNoun
Rootजन्मन् (प्रातिपदिक)
परमम्supreme, highest
परमम्:
कर्तृ/विषय
TypeAdjective
Rootपरम (प्रातिपदिक)
अन्तरिक्षेin the mid-space, atmosphere
अन्तरिक्षे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
तवyour
तव:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
नाभिःnavel; hub, center
नाभिः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक)
पृथिव्याम्on earth
पृथिव्याम्:
अधिकारण
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
अधिupon, over
अधि:
—
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
योनिःwomb; source; resting-place
योनिः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
इत्indeed, just, verily
इत्:
—
TypeIndeclinable
Rootइत् (निपात; वैदिक-निश्चयार्थक)
Entities Mentioned
V
Vājin (vāja-bearing power)A
Agni (implicit through yajña-vitality)I
Indra (implicit through vāja/victory)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes