Previous Verse
Next Verse

Shloka 25

पञ्चकृत्यलक्षणनिर्णयः

Definition of Śiva’s Five Cosmic Acts—Pañcakṛtya

नंदिकेश्वर उवाच । पुनस्तयोस्तत्र तिरः पटं गुरुः प्रकल्प्य मंत्रं च समादिशत्परम् । निधाय तच्छीर्ष्णि करांबुजं शनैरुदण्मुखं संस्थितयोः सहांबिकः

naṃdikeśvara uvāca | punastayostatra tiraḥ paṭaṃ guruḥ prakalpya maṃtraṃ ca samādiśatparam | nidhāya tacchīrṣṇi karāṃbujaṃ śanairudaṇmukhaṃ saṃsthitayoḥ sahāṃbikaḥ

Nandikeśvara sprach: Dann richtete der Guru erneut einen Vorhang zwischen den beiden her und lehrte ihnen das höchste Mantra. Sanft legte er seine lotosgleiche Hand auf ihr Haupt und ließ sie—zusammen mit Ambikā—nach Norden gewandt stehen.

naṃdikeśvaraḥNandikeśvara
naṃdikeśvaraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnaṃdikeśvara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (वच्) (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन (Perfect, Parasmaipada, 3rd person, Singular)
punaḥagain
punaḥ:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootpunaḥ (अव्यय)
Formअव्यय, काल/पुनरावृत्तिवाचक (adverb: again)
tayoḥof those two
tayoḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Roottad (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), द्विवचन (Pronoun, Genitive, Dual)
tatrathere
tatra:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formअव्यय, देशवाचक (adverb of place)
tiraḥas a covering/screen
tiraḥ:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Roottiraḥ (अव्यय)
Formअव्यय, उपसर्गसदृश/क्रियाविशेषण (adverb: across/over; here ‘as a screen/cover’)
paṭamcloth/curtain
paṭam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpaṭa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन (Masculine, Accusative, Singular)
guruḥthe teacher
guruḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootguru (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
prakalpyahaving prepared
prakalpya:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootpra-√kḷp (कॢप्) (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकालिक क्रिया (having arranged/prepared)
maṃtrammantra
maṃtram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootmaṃtra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Accusative, Singular)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयबोधक (conjunction)
samādiśatinstructed/commanded
samādiśat:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootsam-ā-√diś (दिश्) (धातु)
Formलङ् (imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन (Imperfect, Parasmaipada, 3rd person, Singular)
paramsupreme
param:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘मन्त्रं’ इति विशेषणम् (Masculine, Accusative, Singular; adjective of ‘maṃtram’)
nidhāyahaving placed
nidhāya:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootni-√dhā (धा) (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकालिक क्रिया (having placed)
tat-śīrṣṇion his head
tat-śīrṣṇi:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roottad (प्रातिपदिक) + śīrṣan (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (तस्य शीर्षणि), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन (Neuter, Locative, Singular)
kara-ambujamlotus-like hand
kara-ambujam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkara (प्रातिपदिक) + ambuja (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (अम्बुज इव करः), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Accusative, Singular)
śanaiḥgently/slowly
śanaiḥ:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootśanaiḥ (अव्यय)
Formअव्यय, क्रियाविशेषण (adverb: slowly/gently)
udaṇ-mukhamfacing north
udaṇ-mukham:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootudañc (प्रातिपदिक) + mukha (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (उदङ् मुखं यस्य/उदङ्मुखम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Accusative, Singular)
saṃsthitayoḥof the two who were standing/positioned
saṃsthitayoḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeVerb
Rootsam-√sthā (स्था) (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle) ‘saṃsthita’, षष्ठी-विभक्ति, द्विवचन (Genitive, Dual)
saha-ambikaḥ(Śiva) together with Ambikā
saha-ambikaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsaha (अव्यय) + ambikā (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (अम्बिकया सह), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

Nandikeśvara (Nandin)

Tattva Level: pati

Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti

Jyotirlinga: Viśvanātha

Sthala Purana: Kāśī is famed as the seat where Śiva grants upadeśa leading to liberation; the verse’s guru-upadeśa motif resonates with the Kāśī tradition of Śiva as Jagadguru imparting saving mantra.

Significance: Pilgrims seek guru-upadeśa and japa near Viśvanātha, viewing the kṣetra as especially conducive to mantra-siddhi and anugraha.

Shakti Form: Ambikā

Role: teaching

N
Nandikeśvara
A
Ambikā
G
Guru

FAQs

It highlights mantra-dīkṣā: the Guru transmits the ‘supreme mantra’ with protective discipline (the curtain) and a sanctifying touch, showing that Shiva’s grace flows through proper initiation and inner purity.

The ‘supreme mantra’ in the Vidyeśvara context points to Shaiva mantra-worship (often centered on the Pañcākṣarī) that leads the devotee from saguna devotion (ritual, form, guidance) toward realization of Shiva as the supreme Pati.

A formal initiation-style practice is implied: receiving mantra from a qualified Guru, maintaining ritual purity and restraint, and meditating with disciplined orientation (north-facing posture) while repeating the mantra with devotion.