Previous Verse
Next Verse

Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 5

शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms

ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति

īśānaḥ puruṣo 'ghoro vāmaḥ sadyastathaiva ca | brahmāṇyetāni devasya mūrtayaḥ pañca viśrutāḥ | īśānākhyā tu yā tasya mūrtirādyā garīyasī | bhoktāraṃ prakṛteḥ sākṣātkṣetrajñamadhitiṣṭhati

Īśāna, Puruṣa, Aghora, Vāma und Sadyojāta—diese gelten weithin als die fünf Mūrtis des Herrn, seine fünf Brahman-Formen. Unter ihnen ist die Mūrti namens Īśāna die erste und erhabenste; sie waltet über den kṣetrajña, den Kenner des Feldes, den unmittelbar Erfahrenden innerhalb der Prakṛti.

ईशानःĪśāna
ईशानः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootīśāna (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
पुरुषःPuruṣa
पुरुषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootpuruṣa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अघोरःAghora
अघोरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootaghora (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
वामःVāma
वामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvāma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
सद्यःimmediately
सद्यः:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootsadyaḥ (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time)
तथाthus/so
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formनिश्चय/अवधारण-अव्यय (emphatic particle)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
ब्रह्माणिdivine (forms)
ब्रह्माणि:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; 'divine/holy forms' (brahmāṇi)
एतानिthese
एतानि:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम-विशेषण, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
देवस्यof the god
देवस्य:
Sambandha/Śeṣa (सम्बन्ध/शेष)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
मूर्तयःforms
मूर्तयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmūrti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
पञ्चfive
पञ्च:
Saṅkhyā (संख्या)
TypeIndeclinable
Rootpañca (अव्यय/संख्याशब्द)
Formसंख्यावाचक-अव्यय (numeral, indeclinable)
विश्रुताःwell-known
विश्रुताः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootviśruta (कृदन्त; श्रु धातु)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; भूतकृदन्त (क्त) 'well-known'
ईशान-आख्याnamed Īśāna
ईशान-आख्या:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootīśāna (प्रातिपदिक) + ākhya (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; नामवाचक-तत्पुरुष (ईशान-नाम्नी)
तुindeed/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formविरोध/विशेषार्थक-अव्यय (particle: 'but/indeed')
याwhich
या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (relative pronoun)
तस्यof him/of that (god)
तस्य:
Sambandha/Śeṣa (सम्बन्ध/शेष)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुं/नपुंसक, षष्ठी (6th), एकवचन
मूर्तिःform
मूर्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmūrti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
आद्याfirst/primary
आद्या:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootādya (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
गरीयसीgreater/more venerable
गरीयसी:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootgarīyas (प्रातिपदिक; comparative of गुरु)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तुलनात्मक (comparative)
भोक्तारम्the enjoyer
भोक्तारम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootbhoktṛ (कृदन्त-प्रातिपदिक; भुज् धातु)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्तृवाचक-तृन् (agent noun)
प्रकृतेःof Prakṛti (nature)
प्रकृतेः:
Sambandha/Śeṣa (सम्बन्ध/शेष)
TypeNoun
Rootprakṛti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन
साक्षात्directly
साक्षात्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootsākṣāt (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), 'directly/in person'
क्षेत्रज्ञम्the knower of the field (kṣetrajña)
क्षेत्रज्ञम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkṣetra-jña (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (kṣetrasya jñaḥ)
अधितिष्ठतिpresides over / governs
अधितिष्ठति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootadhi+sthā (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

Suta Goswami

Tattva Level: pati

Shiva Form: Īśāna

Role: liberating

S
Shiva

FAQs

It identifies Śiva’s five renowned manifestations (Pañcabrahma) and highlights Īśāna as the supreme aspect that presides over pure consciousness (kṣetrajña), pointing to Śiva as the highest Lord (Pati) who governs the soul’s experience within nature.

In Śaiva worship, the Liṅga and Śiva’s saguna forms are contemplated through the Pañcabrahma aspects; meditating on Īśāna as the highest principle helps the devotee see the Liṅga not merely as a symbol, but as the living presence of the Lord who rules the inner knower.

A practical takeaway is Pañcabrahma-bhāvanā: during japa of “Om Namaḥ Śivāya,” meditate on Śiva’s five aspects, especially Īśāna as the indwelling ruler of awareness; this aligns well with Śaiva daily practice alongside bhasma (tripuṇḍra) and rudrākṣa when observed.