Shloka 22

कुम्भकर्णवधः

The Slaying of Kumbhakarna

Devanagari script

ततस्तुनीलोबलवान् पर्यवस्थापयन्बलम् ।प्रविचिक्षेपशैलाग्रंकुम्भकर्णायधीमते ।।।।

Transliteration

tatas tu nīlo balavān paryavasthāpayan balam |

pravicikṣepa śailāgraṃ kumbhakarṇāya dhīmate ||

Translation

Da trat der mächtige Nīla hervor, festigte und ordnete die Reihen des Heeres neu und schleuderte einen Berggipfel auf den weisen Kumbhakarṇa.

Word by Word

• ततः: then
• ततः: कालाधिकरण (Time)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्ययम्

• तु: indeed/but
• तु: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपातः (particle)

• नीलः: Nila
• नीलः: कर्ता (Karta/Agent)
• Type: Noun
• Root: नील (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम्; नाम (proper noun)

• बलवान्: strong
• बलवान्: विशेषण (Viśeṣaṇa of नीलः)
• Type: Adjective
• Root: बलवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम्

• पर्यवस्थापयन्: restoring/organizing
• पर्यवस्थापयन्: कर्ता-विशेषण (Agent-participle qualifying नीलः)
• Type: Verb
• Root: परि-अव-√स्था (धातु) (णिच् causative)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्तः; पुंलिङ्गे प्रथमा-एकवचनम्; ‘while restoring/setting in order’

• बलम्: the army/force
• बलम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम् (Accusative singular)

• प्रविचिक्षेप: hurled
• प्रविचिक्षेप: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: प्र-वि-√क्षिप् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपदम्; प्रथमपुरुष-एकवचनम्

• शैल-अग्रम्: a mountain peak
• शैल-अग्रम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: शैल (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; ‘mountain-peak’

• कुम्भकर्णाय: at/for Kumbhakarna
• कुम्भकर्णाय: सम्प्रदान (Sampradāna/Recipient-Target)
• Type: Noun
• Root: कुम्भकर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे चतुर्थी-एकवचनम् (Dative singular)

• धीमते: wise
• धीमते: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: धीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे चतुर्थी-एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying कुम्भकर्णाय)

Context

The mighty and wise Neela flung a peak of a mountain on Kumbhakarna and restored the confidence of the army.

Characters & Entities

• Nīla
• Kumbhakarṇa
• Vānara army

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is leadership under crisis: a leader’s duty is to stabilize the community (the army) and act decisively against adharma without surrendering to fear.

What is the narrative situation?

As the Vānaras falter, Nīla restores formation and immediately counters Kumbhakarṇa with a massive projectile.

Which character virtue is emphasized?

Nīla’s virtue is netṛtva (leadership) joined with dhairya (steadfast courage).