Shloka 24

कुम्भकर्णविबोधनम्

The Awakening of Kumbhakarna

Devanagari script

तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।6.60.23।।कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।6.60.24।।प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।

Transliteration

tāṁ praviśya guhāṁ ramyāṁ śubhāṁ kāñcana-kuṭṭimām | dadṛśur nairṛta-vyāghraṁ śayānaṁ bhīma-vidarśanam ||

Translation

Als sie jene liebliche Höhle betraten — glückverheißend und mit goldenem Boden gepflastert —, erblickten sie den „Tiger“ unter den Rākṣasas, im Schlaf hingestreckt, furchterregend anzusehen.

Word by Word

• कुम्भकर्णगुहाम्: the cave of Kumbhakarna
• कुम्भकर्णगुहाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुम्भकर्ण (प्रातिपदिक) + गुहा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कुम्भकर्णस्य गुहा)

• रम्याम्: beautiful
• रम्याम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (गुहाम्)

• सर्वगन्धप्रवाहिनीम्: flowing with all fragrances
• सर्वगन्धप्रवाहिनीम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + गन्ध (प्रातिपदिक) + प्रवाहिन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सर्वेषां गन्धानां प्रवाहिनी) विशेषणम् (गुहाम्)

• कुम्भकर्णस्य: of Kumbhakarna
• कुम्भकर्णस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: कुम्भकर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• निःश्वासात्: from (his) breath
• निःश्वासात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: निःश्वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन

• अवधूताः: shaken/repelled
• अवधूताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अव-धू (धातु) → अवधूत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (महाबलाः)

• महाबलाः: mighty ones
• महाबलाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारयः (महच्च तत् बलं येषाम्)

• प्रतिष्ठमानाः: pressing forward/forcing their way
• प्रतिष्ठमानाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्रति-स्था (धातु) → प्रतिष्ठमान (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (शतृ/शानच्-प्रत्ययः; आत्मनेपद-प्रयोगः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; क्रियाविशेषणभावेन (प्रविविशुः)

• कृच्छ्रेण: with difficulty
• कृच्छ्रेण: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावे तृतीया-रूपेण क्रियाविशेषणम्; manner-adverb (with difficulty)

• यत्नात्: from effort; by exertion
• यत्नात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: यत्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; हेतौ/कारणे (cause: from effort)

• प्रविविशुः: entered
• प्रविविशुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-विश् (धातु)
• Form: लिट् (परस्मैपद), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; perfect (they entered)

• गुहाम्: the cave
• गुहाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गुहा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Context

The Rakshasas entered the beautiful residence of Kumbhakarna which was one yojana on all sides with huge gates, taking fragrant garlands and foods (to wake up Kumbhakarna) from where they were pushed out by the breath of Kumbhakarna. The Rakshasas endowed with mighty strength pushed their way into the residence of Kumbhakarna and entered.

Characters & Entities

• Kumbhakarṇa
• Rākṣasas

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Outer splendor and fearsome power are morally neutral; dharma asks how such power will be used—toward protection and justice or toward oppression.

What is the narrative situation?

The attendants finally reach the inner chamber and behold Kumbhakarṇa asleep within a richly adorned dwelling.

Which character virtue is emphasized?

The verse mainly emphasizes vīrya (formidable might) as an attribute—setting the stage for the ethical question of its application.