Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

कुम्भकर्णविबोधनम्

The Awakening of Kumbhakarna

तांप्रविश्यमहाद्वारंसर्वतोयोजनायताम् ।।।।कुम्भकर्णगुहांरम्यांसर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।कुम्भकर्णस्यनिःश्वासादवधूतामहाबलाः ।।।।प्रतिष्ठमानाःकृच्छ्रेणयत्नात्प्रविविशुर्गुहाम् ।

tāṁ praviśya mahādvārāṁ sarvato yojanāyatām | kumbhakarṇa-guhāṁ ramyāṁ sarvagandha-pravāhinīm | kumbhakarṇasya niḥśvāsād avadhūtā mahābalāḥ | pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnāt praviviśur guhām ||

Sie betraten die liebliche Höhle Kumbhakarṇas — mit gewaltigen Toren, nach allen Seiten eine Yojana weit, und von Strömen jeglichen Duftes durchweht; doch wurden die Mächtigen vom Atem Kumbhakarṇas zurückgeblasen. Dennoch, mühsam festen Stand gewinnend und mit Anstrengung, drangen sie weiter vor und gelangten in die Höhle.

ताम्that (cave)
ताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम
प्रविश्यhaving entered
प्रविश्य:
पूर्वकाल (Prior action)
TypeVerb
Root√विश् (धातु) उपसर्गः प्र
Formल्यप्/क्त्वान्त-समकक्षम् अव्ययकृदन्तम् (gerund)
महाद्वाराम्(the cave) with a huge entrance
महाद्वाराम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootमहा + द्वार (प्रातिपदिके)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारयः; विशेष्य (गुहाम्)
सर्वतःon all sides
सर्वतः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formदिशावाचक-अव्ययम् (from all sides)
योजनायताम्extending a yojana
योजनायताम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootयोजन + आयत (कृदन्त/प्रातिपदिक; √यम् (धातु) with आ)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (योजनम् आयता)
कुम्भकर्णगुहाम्Kumbhakarna's cave
कुम्भकर्णगुहाम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootकुम्भकर्ण + गुहा (प्रातिपदिके)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (कुम्भकर्णस्य गुहा)
रम्याम्beautiful
रम्याम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootरम्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (गुहाम्)
सर्वगन्धप्रवाहिनीम्wafting all fragrances
सर्वगन्धप्रवाहिनीम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootसर्व + गन्ध + प्रवाहिनी (प्रातिपदिके)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः (सर्वेषां गन्धानां प्रवाहिनी)
कुम्भकर्णस्यof Kumbhakarna
कुम्भकर्णस्य:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootकुम्भकर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्
निःश्वासात्from the breath
निःश्वासात्:
अपादान (Apādāna/Source)
TypeNoun
Rootनिःश्वास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/5th), एकवचनम्
अवधूताःblown away/shaken
अवधूताः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootअवधूत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √धू (धातु) उपसर्गः अव)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; भूतकृदन्तः (क्त)
महाबलाःmighty (ones)
महाबलाः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeAdjective
Rootमहा + बल (प्रातिपदिके)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; कर्मधारयः; विशेषणम् (ते राक्षसाः)
प्रतिष्ठमानाःpressing forward
प्रतिष्ठमानाः:
क्रियाविशेषण (Concomitant action)
TypeVerb
Root√स्था (धातु) उपसर्गः प्रति
Formवर्तमानकृदन्तः (शतृ/शानच्), प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्, पुंलिङ्गः; क्रियाविशेषणरूपेण (while pressing forward/standing firm)
कृच्छ्रेणwith difficulty
कृच्छ्रेण:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootकृच्छ्र (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-एकवचनम् क्रियाविशेषणवत् (instrumental used adverbially: with difficulty)
यत्नात्by effort
यत्नात्:
हेतु (Hetu/Cause)
TypeNoun
Rootयत्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/5th), एकवचनम्; हेत्वर्थे (because of effort/with effort)
प्रविविशुःentered
प्रविविशुः:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Root√विश् (धातु) उपसर्गः प्र
Formलिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd), बहुवचनम्; परस्मैपदम्
गुहाम्the cave
गुहाम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootगुहा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

The Rakshasas entered the beautiful residence of Kumbhakarna which was one yojana on all sides with huge gates, taking fragrant garlands and foods (to wake up Kumbhakarna) from where they were pushed out by the breath of Kumbhakarna. The Rakshasas endowed with mighty strength pushed their way into the residence of Kumbhakarna and entered.

K
Kumbhakarṇa
R
Rākṣasas

FAQs

Even in service of a flawed cause, effort and perseverance appear; dharma-centered reading asks: perseverance should be guided by righteous purpose, not merely by command.

Rākṣasas reach Kumbhakarṇa’s enormous, fragrant dwelling; his breath physically drives them back, but they struggle in and proceed.

Utsāha (determined effort) is emphasized in the attendants’ persistence, while simultaneously underscoring Kumbhakarṇa’s colossal, fearsome presence.