Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

लक्ष्मण-प्राणरक्षा:

Lakshmana’s Revival by the Herb-Mountain

आ ख्यासतितुप्रसुप्तस्यस्रस्तगात्रस्यभूतले ।।।।सोच्छवासंहृदयंवीरकम्पमानंमुहुर्मुहुः ।

ākhyāsati tu prasuptasya srastagātrasya bhūtale |

sochvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhur muhuḥ ||

Obwohl er am Boden liegt wie im Schlaf, die Glieder erschlafft, verraten sein Atem und das Herz des Helden, das immer wieder bebt, dass das Leben noch fortbesteht.

ākhyāsatiis said/declared; is known
ākhyāsati:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootā-khyā (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; धातु: ख्या with उपसर्ग ā-
tubut/indeed
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle), adversative/emphatic
prasuptasyaof the one fallen asleep/unconscious
prasuptasya:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootprasupta (कृदन्त; √svap)
Formभूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्गे षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचनम्; qualifies srastagātrasya
srasta-gātrasyaof him whose limbs are slack
srasta-gātrasya:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootsrasta (कृदन्त; √sras) + gātra (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (कर्मधारय-प्रायः: 'srastāni gātrāṇi yasya'); पुंलिङ्गे षष्ठी (6th), एकवचनम्
bhūtaleon the ground
bhūtale:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootbhū-tala (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष ('bhūyāḥ talaṃ'); नपुंसकलिङ्गे सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचनम्
sa-ucchvāsaṃwith breath; still breathing
sa-ucchvāsaṃ:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootsa (उपसर्ग/सह) + ucchvāsa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष ('ucchvāsa-sahita'); नपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचनम्; qualifies hṛdayam
hṛdayamheart
hṛdayam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roothṛdaya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd), एकवचनम्
vīraO hero
vīra:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootvīra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचनम्
kampamānamtrembling/throbbing
kampamānam:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkamp (धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (present participle/शतृ), नपुंसकलिङ्गे द्वितीया, एकवचनम्; qualifies hṛdayam
muhuḥagain and again
muhuḥ:
Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootmuhuḥ (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
muhuḥrepeatedly
muhuḥ:
Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootmuhuḥ (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरुक्ति for emphasis

"From the movement of his limbs and throbbing of his heart again and again it is known that he is alive."

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa
S
Suṣeṇa

FAQs

Dharma includes responsible, evidence-based care: one should examine and understand reality (signs of life) before concluding or acting rashly.

Suṣeṇa explains the physical indicators—breathing and heartbeat—that show Lakṣmaṇa is alive.

Competence and clarity (vaidya-like discernment) used in service of compassion and duty.