Shloka 5

पुष्पकविमानवर्णनम्

Description of the Pushpaka Vimana and Ravana’s Inner Palace

Devanagari script

उत्तमं राक्षसावासं हनुमानवलोकयन्।आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।।5.9.4।।चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च।परिक्षिप्तमसम्बाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः।।5.9.5।।

Transliteration

caturviṣāṇair dviradais triviṣāṇais tathaiva ca | parikṣiptam asambādhaṁ rakṣyamāṇam udāyudhaiḥ || 5.9.5 ||

Translation

Es war von Elefanten umringt—einige mit vier Stoßzähnen, andere mit dreien—und noch weiteren; weit und ungedrängt, doch von bewaffneten Wachen behütet.

Word by Word

• राक्षसीभिः: by demonesses
• राक्षसीभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: राक्षसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (and)

• पत्नीभिः: by wives
• पत्नीभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental), बहुवचन

• रावणस्य: of Ravana
• रावणस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रावण (प्रातिपदिक; नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन

• निवेशनम्: palace/dwelling
• निवेशनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निवेशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• आहृताभिः: by (those) brought
• आहृताभिः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: आ + हृ (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental), बहुवचन; विशेषणम् of राजकन्याभिः (princesses who were brought)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• विक्रम्य: having conquered
• विक्रम्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: वि + क्रम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive): ‘having conquered/overpowered’

• राज-कन्याभिः: by princesses
• राज-कन्याभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक) + कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental), बहुवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः: राज्ञः कन्याः (princesses)

• आवृतम्: surrounded
• आवृतम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आ + वृत् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् of निवेशनम्

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; निवेशनम् इत्यस्य निर्देशः

• नक्र-मकर-आकीर्णम्: filled with crocodiles and sharks
• नक्र-मकर-आकीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: नक्र (प्रातिपदिक) + मकर (प्रातिपदिक) + आकीर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—द्वन्द्वः: नक्राश्च मकराश्च (crocodiles and sharks) + आकीर्णम् (filled with)

• तिमिङ्गिल-झष-आकुलम्: teeming with whales and fish
• तिमिङ्गिल-झष-आकुलम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तिमिङ्गिल (प्रातिपदिक) + झष (प्रातिपदिक) + आकुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—द्वन्द्वः: तिमिङ्गिलाश्च झषाश्च (whales and fishes) + आकुलम् (teeming with)

• वायु-वेग-समाधूतम्: shaken by the force of the wind
• वायु-वेग-समाधूतम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + वेग (प्रातिपदिक) + सम् + आ + धू (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः: वायोः वेगेन (by force of wind) सम्यक् आधूतम् (thoroughly shaken)

• पन्नगैः: by serpents
• पन्नगैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पन्नग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental), बहुवचन

• इव: like
• इव: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमा-वाचक (comparative particle)

• सागरम्: ocean
• सागरम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: सागर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति (Accusative; उपमान), एकवचन

Context

Searching the excellent residences of important demons, Hanuman finally reached the palace of the lord of ogres guarded by armed demons with elephants with two or three or four tusks.

Characters & Entities

• Rāvaṇa’s palace (implied by rākṣasendra-niveśana context in the input block)
• elephants (dvirada)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is linked with rightful protection: guarding power is not wrong in itself, but the epic questions protection used to uphold adharma—true security must serve Satya and justice.

What is the narrative situation?

Hanumān reaches the heavily guarded royal residence area, noting the defensive ring of elephants and armed sentries.

Which character virtue is emphasized?

Hanumān’s courage and strategic competence: he assesses formidable security without retreating from his righteous mission.