Shloka 6

पुष्पकविमानदर्शनम्

The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions

Devanagari script

महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णंश्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम्।नानातरूणां कुसुमावकीर्णंगिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम्।।5.7.6।।

Transliteration

mahītale svargam iva prakīrṇaṁ śriyā jvalantaṁ bahuratnakīrṇam | nānātarūṇāṁ kusumāvakīrṇaṁ girer ivāgraṁ rajasāvakīrṇam ||5.7.6||

Translation

Auf der Erde schien es wie ein verstreuter Splitter des Himmels: in Glanz entflammend und mit vielen Edelsteinen übersät; wie ein Berggipfel, bestäubt vom Blütenpollen, der von Bäumen aller Art herabgefallen ist.

Word by Word

• महीतले: on the earth
• महीतले: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महीतल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• स्वर्गम्: heaven
• स्वर्गम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Acc/उपमान), एकवचन

• इव: like
• इव: Upamana-marker (उपमान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय

• प्रकीर्णम्: scattered, spread out
• प्रकीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्र (उपसर्ग) + √कॄ (धातु) → प्रकीर्ण (कृदन्त)
• Form: प्रकीर्ण (PPP, क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• श्रिया: with splendour
• श्रिया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (Instr), एकवचन

• ज्वलन्तम्: shining, blazing
• ज्वलन्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: √ज्वल् (धातु) → ज्वलन्त् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• बहु-रत्न-कीर्णम्: strewn with many gems
• बहु-रत्न-कीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + रत्न (प्रातिपदिक) + कीर्ण (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—बहुभिः रत्नैः कीर्णम् (strewn with many gems)

• नाना-तरूणाम्: of various trees
• नाना-तरूणाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नाना (अव्यय/प्रातिपदिक) + तरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Gen), बहुवचन; समासः—नानाविधाः तरवः (various trees)

• कुसुम-अवकीर्णम्: covered with flowers
• कुसुम-अवकीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कुसुम (प्रातिपदिक) + अव (उपसर्ग) + √कॄ (धातु) → अवकीर्ण (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—कुसुमैः अवकीर्णम् (covered with flowers)

• गिरेः: of a mountain
• गिरेः: Upamana-sambandha (उपमान-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गिरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (Gen/उपमान-सम्बन्ध), एकवचन

• इव: like
• इव: Upamana-marker (उपमान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय

• अग्रम्: peak, summit
• अग्रम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc/उपमान), एकवचन

• रजसा: with dust
• रजसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: रजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instr), एकवचन

• अवकीर्णम्: covered, strewn
• अवकीर्णम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अव (उपसर्ग) + √कॄ (धातु) → अवकीर्ण (कृदन्त)
• Form: अवकीर्ण (PPP, क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Context

It appeared splendid like a scattered piece of heaven on earth, glittering with countless gems. It looked like a mountain peak covered with pollen of flowers dropped from all kinds of trees.

Characters & Entities

• Hanumān
• heaven (svarga)
• mountain peak (giri-agra)
• gems (ratna)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The ethical teaching is clarity amid allure: Dharma is supported by ‘seeing as it is’ (satya-oriented perception), not being overwhelmed by sensory brilliance.

What is the narrative situation?

Hanumān visually compares the palace/chariot’s brilliance to heaven and a flower-dusted mountain peak while continuing his covert survey.

Which character virtue is emphasized?

Satya-aligned awareness: Hanumān’s mind stays factual and purposeful, even while appreciating poetic beauty.