Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

पुष्पकविमानदर्शनम्

The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions

ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां चरन् पुरीं दशमुखबाहुपालिताम्।अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां सुदुःखितः पतिगुणवेगवर्जिताम्।।5.7.16।।

tataḥ sa tāṃ kapir abhipatya pūjitāṃ caran purīṃ daśamukha-bāhu-pālitām | adṛśya tāṃ janaka-sutāṃ su-pūjitāṃ su-duḥkhitaḥ pati-guṇa-vega-varjitām ||

Da stürmte jener Affe in die verehrte Stadt, die von der Macht der Arme des Zehnköpfigen bewacht wurde, und wanderte darin umher; doch als er Janakas Tochter nicht erblickte—sie, die höchster Verehrung würdig ist, jedoch von der lebendigen Kraft der Tugenden ihres Gemahls getrennt—ergriff ihn tiefer Kummer.

ततःthen/from there
ततः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रम/अपादानवाचक
तदाat that time
तदा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण
बहु-विध-भावित-आत्मनःof him whose mind was filled with many thoughts
बहु-विध-भावित-आत्मनः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootबहु (प्रातिपदिक) + विध (प्रातिपदिक) + भावित (कृदन्त) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः; ‘of him whose mind/self is influenced by many kinds (of thoughts)’; भावित = क्त-प्रत्ययान्त
कृत-आत्मनःof the self-controlled one
कृत-आत्मनः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootकृत (कृदन्त) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः: ‘of the self-controlled/perfected one’ (कृतात्मन्)
जनक-सुताम्Janaka's daughter (Sita)
जनक-सुताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजनक (प्रातिपदिक) + सुता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
सु-वर्त्मनःof the righteous-path follower
सु-वर्त्मनः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootसु (पूर्वपद) + वर्त्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः: ‘of him who has a good path/conduct’
अपश्यतःof him who did not find (her)
अपश्यतः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootअ + √पश्/दृश् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकर्तरि कृदन्त with negation: ‘of (him) not seeing/finding’
अभवत्became
अभवत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√भू (धातु)
Formलङ्-लकार (अनद्यतनभूत/Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
अति-दुःखितम्very distressed
अति-दुःखितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअति (अव्यय/पूर्वपद) + दुःखित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः; विशेषण (for मनः)
मनःmind
मनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सु-चक्षुषःof the keen-sighted one
सु-चक्षुषः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootसु (पूर्वपद) + चक्षुस् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः: ‘of the clear-sighted/keen-eyed one’
प्रविचरतःof him who was roaming
प्रविचरतः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootप्र + वि + √चर् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकर्तरि कृदन्त: ‘of (him) roaming about’
महात्मनःof the great-souled one
महात्मनः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमहात् (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः: ‘of the great-souled one’

Then Hanuman moved about that cherished city ruled by the strength of arms of the ten-headed king. Unable to find venerable Sita, who was deprived of the benefit of her husband's virtuous proximity, he became deeply sad.

H
Hanumān
L
Laṅkā (city, implied)
R
Rāvaṇa (Daśamukha)
S
Sītā (Janakasutā)
J
Janaka
R
Rāma (implied as husband)

FAQs

Dharma is expressed as loyalty to rightful bonds: separation from a virtuous spouse is portrayed as a grave suffering, and Hanumān’s sorrow reflects righteous empathy and commitment to restoring justice.

Hanumān searches throughout Laṅkā but cannot yet find Sītā, and this failure intensifies his distress.

Compassionate steadfastness—he continues the search despite growing sorrow.