Shloka 10

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थिरं स्थिरस्सम्यति दुर्निवारणम्।समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शरैस्त्रिभि श्शितैः।।5.47.10।।

Transliteration

sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṁ sthiraṁ sthiraḥ saṁyati durnivāraṇam |

samāhitātmā hanumantam āhave pracodayāmāsa śarais tribhiḥ śitaiḥ || 5.47.10 ||

Translation

Da er Hanumans standhafte und unwiderstehliche Tapferkeit im Kampf erkannte, wurde Aksha zornig; gefasst und konzentriert forderte er ihn heraus und schoss drei scharfe Pfeile ab.

Word by Word

• सः: he (that one)
• सः: कर्ता (Agent/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः (Nominative); एकवचनम् (Singular)

• जातमन्युः: having become angry
• जातमन्युः: कर्तृ-विशेषणम् (Qualifier of the subject)
• Type: Adjective
• Root: जात + मन्यु (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; कर्मधारय-समासः (जातः मन्युः यस्य/जातः मन्युः इव) — ‘whose anger has arisen / having arisen anger’

• प्रसमीक्ष्य: having observed/recognised
• प्रसमीक्ष्य: पूर्वकाल-क्रिया (Prior action to main verb)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र + सम् + ईक्ष् (धातु) → प्रसमीक्ष्य (क्त्वान्त-अव्यय/gerund)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्तम् अव्ययम् (Gerund/Absolutive); ‘having observed/considered’

• विक्रमम्: valour, prowess
• विक्रमम्: कर्म (Object) [of प्रसमीक्ष्य]
• Type: Noun
• Root: विक्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः (Accusative); एकवचनम्

• स्थिरम्: steady, firm
• स्थिरम्: कर्म-विशेषणम् (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: स्थिर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying विक्रमम्)

• स्थिरः: steadfast
• स्थिरः: कर्तृ-विशेषणम् (Qualifier of the subject)
• Type: Adjective
• Root: स्थिर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying सः)

• संयति: in battle, in war
• संयति: अधिकरण (Locative: place/occasion)
• Type: Noun
• Root: संयत्/संयति (प्रातिपदिक-रूपेण; ‘battle’)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः (Locative); एकवचनम्

• दुर्निवारणम्: irresistible, hard to ward off
• दुर्निवारणम्: कर्म-विशेषणम् (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: दुर् + निवारण (प्रातिपदिक; उपसर्ग-पूर्वक)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying विक्रमम्)

• समाहितात्मा: with composed mind, attentive
• समाहितात्मा: कर्तृ-विशेषणम् (Qualifier of the subject)
• Type: Adjective
• Root: समाहित + आत्मन् (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; कर्मधारय-समासः (समाहितः आत्मा यस्य / समाहित-आत्मा) — ‘one whose mind/self is composed’

• हनुमन्तम्: Hanumān
• हनुमन्तम्: कर्म (Object) [of प्रचोदयामास]
• Type: Noun
• Root: हनुमन्त् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्

• आहवे: in battle
• आहवे: अधिकरण (Locative: place/occasion)
• Type: Noun
• Root: आहव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः; एकवचनम्

• प्रचोदयामास: he urged/assailed, provoked
• प्रचोदयामास: क्रिया (Main action)
• Type: Verb
• Root: प्र + चुद् (धातु) → चोदय (णिजन्त/causative stem) → प्रचोदयामास (लिट्-रूपम्)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect); प्रथम-पुरुषः (3rd person); एकवचनम्; परस्मैपदम्; णिजन्त-धातु (Causative) — ‘caused to be impelled/urged’

• शरैः: with arrows
• शरैः: करण (Instrument)
• Type: Noun
• Root: शर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः; तृतीया-विभक्तिः (Instrumental); बहुवचनम्

• त्रिभिः: with three
• त्रिभिः: करण-विशेषणम् (Qualifier of instrument)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्यावाचक-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः; बहुवचनम्; विशेषणम् (qualifying शरैः)

• शितैः: sharp, whetted
• शितैः: करण-विशेषणम् (Qualifier of instrument)
• Type: Adjective
• Root: शित (प्रातिपदिक; ‘sharp’)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः; बहुवचनम्; विशेषणम् (qualifying शरैः)

Context

Knowing that it is difficult to win Hanuman who was steady and of irresistible valour Aksha was angry. Remaining steady, with full attention, he provoked the vanara to fight and released three sharp arrows.

Characters & Entities

• Akṣa (Akṣa-kumāra)
• Hanumān

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma in battle includes disciplined focus (samāhita-ātmā): even when anger rises, action should be controlled and deliberate rather than chaotic.

What is the narrative situation?

Akṣa enters the fight against Hanumān, gauges his strength, then initiates combat by firing three arrows.

Which character virtue is emphasized?

Concentration and martial discipline—Akṣa acts with focus despite anger.