Previous Verse
Next Verse

Shloka 46

हनूमद्विक्रम-प्रशंसा तथा महेन्द्रारोहणम्

Hanuman’s Self-Assertion of Power and Ascent of Mount Mahendra

नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः।।4.67.46।।उत्पतद्भिश्च विहगैर्विद्याधरगणैरपि।त्यज्यमानमहासानुस्सन्निलीनमहोरगः।।4.67.47।।चलशृङ्गशिलोद्घातस्तदाऽभूत्स महागिरिः।

nānā-gandharva-mithunaiḥ pāna-saṁsarga-karkaśaiḥ || 4.67.46 ||

utpatadbhiś ca vihagair vidyādhara-gaṇair api |

tyajyamāna-mahāsānuḥ sannilīna-mahoragaḥ || 4.67.47 ||

cala-śṛṅga-śilodghātaḥ tadābhūt sa mahāgiriḥ |

Da wurde der große Berg zum Aufruhr: mancherlei Paare von Gandharvas, vom Weingelage rau geworden, verließen seine weiten Hänge; Vögel stoben auf, und auch die Scharen der Vidyādharas zogen fort; gewaltige Schlangen verkrochen sich, und Felsblöcke wurden von den sich bewegenden Gipfeln herabgeschleudert.

नानागन्धर्वमिथुनैःby various gandharva couples
नानागन्धर्वमिथुनैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootनाना (अव्यय) + गन्धर्व (प्रातिपदिक) + मिथुन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया (Instrumental/करण), बहुवचन (Plural); अर्थः: नानाविधानि गन्धर्व-मिथुनानि
पानसंसर्गकर्कशैःrough due to drunken association
पानसंसर्गकर्कशैः:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootपान (प्रातिपदिक) + संसर्ग (प्रातिपदिक) + कर्कश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (agreeing with मिथुनैः), तृतीया (Instrumental), बहुवचन (Plural); विशेषण to नानागन्धर्वमिथुनैः; अर्थः: पानसंसर्गे कर्कशैः
उत्पतद्भिःby flying
उत्पतद्भिः:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootउत् + पत् (धातु) + शतृ (प्रत्यय)
Formशतृ-प्रत्ययान्त (Present active participle), पुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया (Instrumental), बहुवचन (Plural); विशेषण to विहगैः
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
विहगैःby birds
विहगैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootविहग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया (Instrumental/करण), बहुवचन (Plural)
विद्याधरगणैःby hosts of Vidyadharas
विद्याधरगणैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootविद्याधर (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया (Instrumental/करण), बहुवचन (Plural)
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय (particle: also/even)
त्यज्यमानमहासानुः(the mountain) whose great slopes were being abandoned
त्यज्यमानमहासानुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootत्यज्यमान (त्यज् धातु + शानच्, कर्मणि) + महा (पूर्वपद) + सानु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative/कर्ता), एकवचन (Singular); बहुव्रीहिः—त्यज्यमानानि महासानूनि यस्य
सन्निलीनमहोरगः(the mountain) with great serpents lying hidden
सन्निलीनमहोरगः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसन् + नि + लीन (ली धातु + क्त) + महा (पूर्वपद) + उरग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular); बहुव्रीहिः—सन्निलीनाः महोरगाः यस्य
चलशृङ्गशिलोद्घातःwith rocks upheaved on trembling peaks
चलशृङ्गशिलोद्घातः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचल (प्रातिपदिक) + शृङ्ग (प्रातिपदिक) + शिला (प्रातिपदिक) + उद्घात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular); अर्थः: चलानि शृङ्गाणि, तेषु शिलानाम् उद्घातः (upheaval of rocks on shaking peaks)
तदाthen
तदा:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
अभूत्became/was
अभूत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलुङ् (Aorist/अनद्यतनभूत), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular)
सःthat
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative), एकवचन (Singular)
महागिरिःgreat mountain
महागिरिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहा (पूर्वपद) + गिरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative/कर्ता), एकवचन (Singular)

The serpents with their bodies half protruded out of the rocks and hissing looked like flags planted on the mountain.

M
Mahendra (mountain, by context)
G
Gandharvas
V
Vidyādharas
B
Birds
S
Serpents (Mahoragas)
H
Hanumān (causal agent by context)

FAQs

Dharma is framed as world-impacting action: a righteous mission can ripple across realms, reminding one to wield strength with awareness of consequences.

As Hanumān’s leap becomes imminent, the mountain is so shaken that celestial beings, birds, and serpents react—fleeing, hiding, and dislodging rocks.

Irresistible resolve—his gathered momentum is portrayed as an event that even superhuman beings must acknowledge.