Next Verse

Shloka 1

शरत्प्रवेशे रामविलापः तथा सुग्रीवप्रमादे लक्ष्मणप्रेषणम्

Autumn’s Onset: Rama’s Lament and Lakshmana Sent to Sugriva

गुहं प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः।वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः।।पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम्।शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम्।।कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम्।बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः।।

guhaṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |

varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ ||4.30.1||

Als Sugrīva in seine Höhle eingetreten war und der Himmel von den schweren Wolken befreit wurde, blieb Rāma—der die Nächte der Regenzeit ertragen hatte—von Sehnsucht und Kummer bedrückt.

guham(into) the cave/dwelling
guham:
Karma/Gati (कर्म/गति)
TypeNoun
Rootguha (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन); goal of motion (cave/dwelling)
praviṣṭewhen (he) had entered
praviṣṭe:
Saptamī-absolute (सप्तमी-सम्बन्ध)
TypeVerb
Rootpra-√viś (विश् धातु)
FormKta-participle (क्त), Past passive participle; Locative (सप्तमी) Singular (एकवचन), Masculine (पुंलिङ्ग) agreeing with sugrīve; locative absolute
sugrīve(when) Sugrīva
sugrīve:
Saptamī-absolute locus (सप्तमी)
TypeNoun
Rootsugrīva (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Locative (सप्तमी) Singular (एकवचन); in locative absolute with praviṣṭe
vimuktewhen (it was) freed/cleared
vimukte:
Saptamī-absolute (सप्तमी-सम्बन्ध)
TypeVerb
Rootvi-√muc (मुच् धातु)
FormKta-participle (क्त), Past passive participle; Locative (सप्तमी) Singular (एकवचन), Neuter (नपुंसकलिङ्ग) agreeing with gagane; locative absolute
gaganein the sky
gagane:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootgagana (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (सप्तमी) Singular (एकवचन)
ghanaiḥby clouds
ghanaiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootghana (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Instrumental (तृतीया) Plural (बहुवचन)
varṣarātrōṣitaḥhaving spent the rainy nights
varṣarātrōṣitaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvarṣarātri (प्रातिपदिक) + uṣita (प्रातिपदिक; √vas/√uṣ ‘to dwell’)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) ‘varṣarātrau uṣitaḥ’; Masculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा) Singular (एकवचन), adjective qualifying rāmaḥ
rāmaḥRāma
rāmaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootrāma (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा) Singular (एकवचन)
kāmaśokābhipīḍitaḥafflicted by love and grief
kāmaśokābhipīḍitaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkāma (प्रातिपदिक) + śoka (प्रातिपदिक) + abhi-√pīḍ (पीड् धातु)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) with instrumental sense ‘kāma-śokena abhipīḍitaḥ’; Masculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा) Singular (एकवचन), adjective qualifying rāmaḥ
pāṇḍurampale/whitish
pāṇḍuram:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpāṇḍura (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन), adjective qualifying gaganaṃ
gaganamsky
gaganam:
Karma (कर्म) (object of dṛṣṭvā)
TypeNoun
Rootgagana (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन)
dṛṣṭvāhaving seen
dṛṣṭvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeIndeclinable
Root√dṛś (दृश् धातु)
FormKtvā-pratyaya (क्त्वा), Absolutive/Gerund (ल्यबन्त), indeclinable
vimalamclear/pure
vimalam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvimala (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन), adjective qualifying candramaṇḍalam
candramaṇḍalamorb of the moon
candramaṇḍalam:
Karma (कर्म) (object of dṛṣṭvā)
TypeNoun
Rootcandra (प्रातिपदिक) + maṇḍala (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) ‘candrasya maṇḍalam’; Neuter (नपुंसकलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन)
śāradīmautumnal
śāradīm:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootśāradī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन), adjective qualifying rajanīm
rajanīmnight
rajanīm:
Karma (कर्म) (object of dṛṣṭvā)
TypeNoun
Rootrajanī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन)
caand
ca:
Connector (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चय-निपात)
evaindeed
eva:
Emphasis (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
FormEmphatic particle (अवधारण-निपात)
dṛṣṭvāhaving seen
dṛṣṭvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeIndeclinable
Root√dṛś (दृश् धातु)
FormKtvā (क्त्वा) gerund
jyotsnānulepanāmsmeared with moonlight
jyotsnānulepanām:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootjyotsnā (प्रातिपदिक) + anulepana (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) ‘jyotsnayā anulepanā’ (covered/smeared with moonlight); Feminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन), adjective qualifying rajanīm
kāmavṛttamabsorbed in pleasure/love
kāmavṛttam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkāma (प्रातिपदिक) + vṛtta (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) ‘kāme vṛttaḥ’; Masculine (पुंलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन), adjective qualifying sugrīvaṃ
caand
ca:
Connector (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चय-निपात)
sugrīvamSugrīva
sugrīvam:
Karma (कर्म) (object of buddhvā)
TypeNoun
Rootsugrīva (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन)
naṣṭāmlost
naṣṭām:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootnaṣṭa (प्रातिपदik; √naś)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन), adjective qualifying janakātmajām
caand
ca:
Connector (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चय-निपात)
janakātmajāmJanaka's daughter (Sītā)
janakātmajām:
Karma (कर्म) (object of buddhvā)
TypeNoun
Rootjanaka (प्रातिपदिक) + ātmajā (प्रातिपदिक)
FormTatpuruṣa (तत्पुरुष) ‘janakasya ātmajā’; Feminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन)
buddhvāhaving understood
buddhvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeIndeclinable
Root√budh (बुध् धातु)
FormKtvā (क्त्वा) gerund; ‘having understood/realized’
kālamtime
kālam:
Karma (कर्म) (object of buddhvā)
TypeNoun
Rootkāla (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन)
atītamelapsed/passed
atītam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootatīta (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Accusative (द्वितीया) Singular (एकवचन), adjective qualifying kālam
caand
ca:
Connector (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चय-निपात)
mumōhabecame deluded/swooned
mumōha:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√muh (मुह् धातु)
FormLiṭ-lakāra (लिट्, perfect), Parasmaipada (परस्मैपद), 3rd person (प्रथमपुरुष) Singular (एकवचन)
paramāturaḥutterly distressed
paramāturaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootparama (प्रातिपदिक) + ātura (प्रातिपदिक)
FormKarmadhāraya (कर्मधारय) ‘paramaḥ āturaḥ’; Masculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा) Singular (एकवचन), adjective qualifying rāmaḥ (understood)

While Sugriva was in his residence, Rama was (in Prasravana mountain) spending his rainy nights tormented by passion (for Sita). Sugriva was engaged in love, forgetting the time fixed for taking up the search for Sita. When the sky became clear of clouds after the rainy season, Rama sat gazing at the clear autumnal Moon's orb. He was besmeared with moon-light and felt perturbed as time was running out. And then fell into a swoon. (only a few months remained for the completion of the exile and Bharata will put an end to himself if Rama does not return to Ayodhya on the stipulated day. This worried Rama.)

S
Sugrīva
R
Rāma
R
rainy season (varṣā)
C
cave (guhā)

FAQs

The verse sets up the ethical tension between personal pleasure and pledged duty: Sugrīva’s withdrawal contrasts with the urgency of a promise, while Rāma’s suffering underscores steadfast commitment to truth and responsibility.

After the monsoon ends and the sky clears, Sugrīva remains in comfort, while Rāma continues to suffer in separation from Sītā, awaiting action on the search.

Rāma’s endurance (kṣamā/śama) is emphasized—he bears pain without abandoning the righteous course.