Valmiki Ramayana 2.97.1 — Ayodhya Kanda, Sarga 97, Shloka 1

भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival

Chitrakuta Encampment

Devanagari script

सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्।।।।

Transliteration

susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodha-mūrchitam | rāmas tu parisāntvyātha vacanaṃ cedam abravīt || 2.97.1 ||

Translation

Da beruhigte Rama Lakshmana, Sumitras Sohn, der heftig erregt und vom Zorn überwältigt war, und sprach diese Worte.

Word by Word

• सुसंरब्धम्: highly agitated
• सुसंरब्धम्: कर्म (Karma: object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु (अव्यय) + संरब्ध (रभ्-धातु + सम् + क्त)
• Form: कर्मधारय (सु + संरब्ध = very agitated); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'लक्ष्मणम्' इति विशेषणम् (Masculine Accusative Singular)

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषार्थक-अव्यय (particle: but/indeed)

• सौमित्रिम्: Saumitra (son of Sumitra)
• सौमित्रिम्: कर्म (Karma: object of parisāntvya)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Masculine, Accusative, Singular); लक्ष्मणस्य उपनाम

• लक्ष्मणम्: Lakshmana
• लक्ष्मणम्: कर्म (Karma: object)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Masculine, Accusative, Singular)

• क्रोधमूर्छितम्: overcome with rage
• क्रोधमूर्छितम्: कर्म (Karma: object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक) + मूर्छित (मूर्छ्-धातु + क्त)
• Form: तृतीया-तत्पुरुष (क्रोधेन मूर्छितम् = fainted/overcome with anger); पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'लक्ष्मणम्' इति विशेषणम्

• रामः: Rama
• रामः: कर्ता (Kartā: subject)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)

• तु: as for/indeed
• तु: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विशेषार्थक-अव्यय

• परिसान्त्व्य: having pacified
• परिसान्त्व्य: पूर्वकालक्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
• Type: Verb
• Root: सान्त्व् (धातु) + परि (उपसर्ग) + ल्यप् (क्त्वा-सम)
• Form: ल्यपन्त-अव्यय (absolutive/gerund), पूर्वकाल (having pacified)

• अथ: then
• अथ: सम्बन्ध (Sequencing)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तरार्थक-अव्यय (then/thereafter)

• वचनम्: words/speech
• वचनम्: कर्म (Karma: object of abravīt)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Neuter, Accusative, Singular)

• च: and
• च: समुच्चय (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय

• इदम्: this
• इदम्: कर्म (Karma: object qualifier)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (Pronoun, Neuter, Accusative, Singular); 'वचनम्' इति विशेषणम्

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: क्रिया (Kriyā)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन (Imperfect, 3rd person singular)

Context

Thereafter, Rama pacified Lakshmana, son of Sumitra who was violently agitated. He said to him who had swooned with rage:

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Sumitrā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is restraint and compassionate correction: Rama responds to anger not with anger, but by calming and guiding—upholding truth and family-duty.

What is the narrative situation?

After Lakshmana’s violent outburst, Rama intervenes to pacify him before explaining the likely reality.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s forbearance (kṣamā) and wise leadership in de-escalation.