Valmiki Ramayana 2.74.18 — Ayodhya Kanda, Sarga 74, Shloka 18

भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः

Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum

Devanagari script

इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्।सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः।।।।

Transliteration

indro ’py aśrunipātaṃ taṃ svagātre puṇyagandhinam | surabhiṃ manyate dṛṣṭvā bhūyasīṃ tāṃ sureśvaraḥ ||

Translation

Selbst Indra, der Herr der Götter, erkannte, als er jenen Tränenfall —von heiligem Duft— auf seinem eigenen Leib sah, dass er von der hochverehrten Surabhī stammte.

Word by Word

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय, निपात (particle)

• अश्रुनिपातम्: a fall/flow of tears
• अश्रुनिपातम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: अश्रु-निपात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (अश्रूणां निपातः)

• तम्: that
• तम्: Karma (कर्म/Object-determiner)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (refers to aśrunipātam)

• स्वगात्रे: on his own body
• स्वगात्रे: Adhikarana (अधिकरण/Locative)
• Type: Noun
• Root: स्व-गात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; समासः कर्मधारयः (स्वं गात्रम्)

• पुण्यगन्धिनम्: having a holy fragrance
• पुण्यगन्धिनम्: Karma (कर्म/Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य-गन्धिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (पुण्यो गन्धः यस्य); विशेषणम् (qualifying aśrunipātam)

• सुरभिम्: Surabhi (Kāmadhenu)
• सुरभिम्: Karma (कर्म/Object-complement)
• Type: Noun
• Root: सुरभि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• मन्यते: thinks/considers
• मन्यते: Kriya (क्रिया/Main verb)
• Type: Verb
• Root: √मन् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), अव्ययवत्

• भूयसीम्: more venerable/great
• भूयसीम्: Karma (कर्म/Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: भूयस् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तुलनात्मक-विशेषण (comparative), विशेषणम् (qualifying ताम्/सुरभिम्)

• ताम्: her
• ताम्: Karma (कर्म/Object-determiner)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; refers to सुरभिम्

• सुरेश्वरः: lord of the gods
• सुरेश्वरः: Karta (कर्ता/Subject-apposition to इन्द्रः)
• Type: Noun
• Root: सुर-ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (सुराणाम् ईश्वरः)

Context

When Indra, lord of the gods, saw those tears of holy fragrance fallen on his body heunderstood that the tears were shed by the venerated Kamadhenu.

Characters & Entities

• Bharata
• Kaikeyi
• Indra
• Surabhī

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is signaled and discerned: sacred ‘marks’ (like holy-fragrant tears) indicate a significant moral disturbance deserving attention.

What is the narrative situation?

Indra notices the fragrant tears on his body and infers they belong to the revered Surabhī.

Which character virtue is emphasized?

Discernment (viveka): identifying the source and significance of moral distress.