Valmiki Ramayana 2.20.51 — Ayodhya Kanda, Sarga 20, Shloka 51

अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः

Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile

Devanagari script

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसंन भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते।अनेन दुःखेन च देहमर्पितंध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते।।।।

Transliteration

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yad bhuvi nāvadīryate | anena duḥkhena ca deham arpitaṃ dhruvaṃ hy akāle maraṇaṃ na vidyate ||

Translation

Gewiss ist mein Herz fest, wie aus Eisen: Es zerbricht nicht und zerschellt nicht auf Erden. Und dieser Leib, solchem Kummer hingegeben, wird keinen vorzeitigen Tod finden; dessen bin ich gewiss.

Word by Word

• स्थिरम्: firm, unmoving
• स्थिरम्: विशेषणम् (qualifier of ‘हृदयम्’)
• Type: Adjective
• Root: स्थिर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); विशेषणम्

• हि: indeed, for
• हि: सम्बन्धसूचक (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपातः/सम्बन्धबोधक-अव्ययम् (particle; emphatic/causal)

• नूनम्: surely, certainly
• नूनम्: क्रियाविशेषणम् (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: नूनम् (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्ययम् (adverb of certainty)

• हृदयम्: heart
• हृदयम्: कर्तृ (subject)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् (neuter nominative singular)

• मम: my
• मम: सम्बन्ध (genitive/possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् (genitive singular); सर्वनाम

• आयसम्: made of iron, iron-like
• आयसम्: विशेषणम् (qualifier of ‘हृदयम्’)
• Type: Adjective
• Root: आयस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); विशेषणम्

• न: not
• न: निषेध (negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम् (negation particle)

• भिद्यते: is broken, splits
• भिद्यते: क्रिया (predicate)
• Type: Verb
• Root: भिद् (धातु)
• Form: लट्-लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (present indicative, middle voice, 3rd person singular)

• यत्: since/that (which)
• यत्: सम्बन्ध (relative connector)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); सम्बन्धसूचक-यत् (relative pronoun, causal sense ‘since/that’)

• भुवि: on the earth
• भुवि: अधिकरण (location)
• Type: Noun
• Root: भू (प्रातिपदिक: भुव्/भू)
• Form: स्त्रीलिङ्गे सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् (feminine locative singular)

• न: not
• न: निषेध (negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम् (negation particle)

• अवदीर्यते: is torn apart, disintegrates
• अवदीर्यते: क्रिया (predicate)
• Type: Verb
• Root: अव + दृ (धातु)
• Form: लट्-लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (present indicative, middle voice, 3rd person singular); उपसर्गः ‘अव’

• अनेन: by this
• अनेन: करण (instrument/cause)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया विभक्तिः एकवचनम् (neuter instrumental singular)

• दुःखेन: by sorrow, due to grief
• दुःखेन: करण/हेतु (cause)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया विभक्तिः एकवचनम् (neuter instrumental singular)

• च: and
• च: समुच्चय (coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• देहम्: body
• देहम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: देह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् (masculine accusative singular)

• अर्पितम्: given over, surrendered, afflicted (as if offered)
• अर्पितम्: कर्मविशेषण (predicate/qualifier of ‘देहम्’)
• Type: Verb
• Root: अर्प् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle, क्त); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् (neuter nom./acc. sg.); ‘देहम्’ इति कर्मणि विशेषणवत्

• ध्रुवम्: certainly
• ध्रुवम्: क्रियाविशेषणम् (adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण प्रयुक्तं नपुंसक-एकवचनम् (used adverbially as ‘certainly’)

• हि: indeed
• हि: सम्बन्धसूचक (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपातः (particle; emphasis)

• अकाले: at an untimely time, prematurely
• अकाले: अधिकरण (time-location)
• Type: Noun
• Root: अकाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् (masculine locative singular)

• मरणम्: death
• मरणम्: कर्तृ (subject)
• Type: Noun
• Root: मरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् (neuter nominative singular)

• न: not
• न: निषेध (negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम् (negation particle)

• विद्यते: exists, is possible
• विद्यते: क्रिया (predicate)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु) [विद्-ज्ञाने/सत्तायाम्]
• Form: लट्-लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (present indicative, middle voice, 3rd person singular)

Context

Surely my still (hard) heart is made of iron. It neither bursts nor breaks down on the ground. Pervaded by grief, there is no untimely death for this my body, too.

Characters & Entities

• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse frames endurance as a grim form of duty: one may be compelled to live and bear consequences, even when escape through death seems desired.

What is the narrative situation?

Kausalyā continues her lament, astonished that neither her heart nor her body collapses under grief, as she faces Rāma’s departure.

Which character virtue is emphasized?

Stoic endurance (though unwanted)—the capacity to remain standing under unbearable emotional weight.