Shloka 43

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः।।।।

rathāṅga-sāhvā natyūhā haṃsāḥ kāraṇḍavāḥ pare |

tathā puṃs-kokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ ||

Enten, Wasservögel, Gänse und Kāraṇḍava-Vögel; ebenso die männlichen Kuckucke und die Krauñca-Kraniche—vom Schrecken gepackt—stoben sinnlos in alle Richtungen auseinander.

रथाङ्गसाह्वाःcakravāka-ducks (named rathāṅga)
रथाङ्गसाह्वाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरथाङ्ग-साह्व (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (रथाङ्गम् इति साह्व/नाम यस्य), प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग
नत्यूहाःwater-cranes (natyūha)
नत्यूहाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनत्यूह (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग
हंसाःgeese/swans
हंसाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग
कारण्डवाःkāraṇḍava-ducks
कारण्डवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकारण्डव (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग
परेothers
परे:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग; विशेषण (अन्ये = others)
तथाlikewise
तथा:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (likewise)
पुंस्कोकिलाःmale cuckoos
पुंस्कोकिलाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुंस्-कोकिल (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (पुंसः कोकिलः), प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग
क्रौञ्चाःkrauñca-birds/cranes
क्रौञ्चाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक्रौञ्च (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग
विसंज्ञाःsenseless, stunned
विसंज्ञाः:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootविसंज्ञ (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग; विशेषण (पक्षिणः)
भेजिरेresorted to, fled to
भेजिरे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√भज् (धातु)
Formलिट्/परिपूर्णभूत (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद
दिशःdirections
दिशः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formद्वितीया-विभक्ति (Accusative), बहुवचन (Plural), स्त्रीलिङ्ग (Feminine)

Ducks, water-cranes, geese, karandavas, cranes, male cuckoos and kraunchas fled senselessly in different directions.

H
haṃsa (goose/swan)
K
kāraṇḍava (duck)
K
kokila (cuckoo)
K
krauñca (crane)

FAQs

The verse reinforces the idea that dharma sustains order; when a righteous order is threatened, ‘direction’ itself becomes metaphorically lost—mirrored by birds fleeing in confusion.

The commotion rises so sharply that even birds abandon their places and scatter.

The people’s intense attachment to Rāma’s righteousness (implicit) drives a collective upheaval felt across creation.