Previous Verse
Next Verse

Shloka 2

पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च

Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणावाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः।।।।प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह।।।।

taṃ tu vajram ivotsṛṣṭam āhave dānavāriṇā |

vāg-vajraṃ bharatenoktaṃ mama nojñaṃ parantapaḥ ||

pragṛhya rāmo bāhū vai puṣpitāgro yathā drumaḥ |

vane paraśunā kṛttas tathā bhuvi papāta ha ||

Doch jene Worte, wie ein Donnerkeil von Bharata gesprochen—Rama schmerzlich—waren wie Indras Vajra, im Kampf gegen die Feinde der Götter geschleudert; und Rama, Bezwinger der Gegner, warf die Arme aus und stürzte zu Boden wie ein Baum mit blühender Krone, den im Wald die Axt gefällt hat.

तम्that (Rama)
तम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुल्लिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
तुbut
तु:
सम्बन्ध/वाक्यालङ्कार
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपातः (particle) विरोध/अन्वयार्थे “but/indeed”
वज्रम्thunderbolt
वज्रम्:
उपमान (standard of comparison)
TypeNoun
Rootवज्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
इवlike
इव:
सम्बन्ध/उपमा
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमार्थक-अव्ययम् (comparative particle)
उत्सृष्टम्hurled, cast
उत्सृष्टम्:
कर्म-विशेषण
TypeVerb
Rootउत्-सृज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम्; ‘वाग्वज्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्
आहवेin battle
आहवे:
अधिकरण (Location)
TypeNoun
Rootआहव (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
दानवारिणाby the foe of the Danavas (Indra)
दानवारिणा:
कर्ता (agent in passive comparison)
TypeNoun
Rootदानवारि (प्रातिपदिक)
Formसमासः षष्ठी-तत्पुरुषः: दानवानाम् अरिः (Indra); पुल्लिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
वाग्वज्रम्thunderbolt-like words
वाग्वज्रम्:
कर्म (Object; ‘word-thunderbolt’)
TypeNoun
Rootवाक् (प्रातिपदिक) + वज्र (प्रातिपदिक)
Formसमासः कर्मधारयः: वागेव वज्रम्; नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
भरतेनby Bharata
भरतेन:
कर्ता (agent of ‘उक्तम्’)
TypeNoun
Rootभरत (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
उक्तम्spoken
उक्तम्:
कर्म-विशेषण
TypeVerb
Rootवच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः, नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम्; ‘वाग्वज्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्
अमनोज्ञम्unpleasant, unpleasing
अमनोज्ञम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootअ-मनोज्ञ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया/प्रथमा, एकवचनम्; ‘वाग्वज्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्
परन्तपःenemy-scorcher (Rama)
परन्तपः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootपरन्तप (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; उपाधि/विशेषण-नाम (epithet of Rama)
प्रगृह्यhaving stretched forth
प्रगृह्य:
क्रियाविशेषण (prior action)
TypeIndeclinable
Rootप्र-ग्रह् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त-अव्ययम् (absolutive/gerund) “having seized/stretched forth”
रामःRama
रामः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
बाहूboth arms
बाहू:
कर्म (Object of ‘प्रगृह्य’)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, द्विवचनम् (dual)
वैindeed
वै:
सम्बन्ध/वाक्यालङ्कार
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपातः (particle) निश्चयार्थे/प्रसिद्ध्यर्थे
पुष्पिताग्रःhaving flowering tops
पुष्पिताग्रः:
उपमान-विशेषण
TypeAdjective
Rootपुष्पित (कृदन्त from पुष्प्) + अग्र (प्रातिपदिक)
Formसमासः बहुव्रीहिः: यस्य अग्रं पुष्पितम्; पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘द्रुमः’ इति विशेष्येण सह
यथाas
यथा:
सम्बन्ध/उपमा
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमार्थक-अव्ययम् (as/just as)
द्रुमःa tree
द्रुमः:
उपमान (standard of comparison)
TypeNoun
Rootद्रुम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
वनेin the forest
वने:
अधिकरण (Location)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
परशुनाwith an axe
परशुना:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootपरशु (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
कृत्तःcut, severed
कृत्तः:
उपमान-विशेषण
TypeAdjective
Rootकृत्/कृन्त् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), पुल्लिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘द्रुमः’ इति विशेष्येण सह
तथाso, likewise
तथा:
सम्बन्ध/उपमा
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formतुल्यार्थक-अव्ययम् (so/likewise)
भुविon the ground
भुवि:
अधिकरण (Location)
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
पपातfell
पपात:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootपत् (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
indeed (particle)
:
सम्बन्ध/वाक्यालङ्कार
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formनिपातः (particle) स्मरण/प्रसिद्ध्यर्थे, कथन-समाप्तौ

On hearing the thunder-like words spoken by Bharata afflicting the mind, like thethunderbolt hurled by Indra (enemy of demons) in a battle, Rama, the scorcher of enemies, stretching forth both his arms, fell down on the ground like a tree with flowering tops severed by an axe in the forest.

R
Rama
B
Bharata
I
Indra (Dānavāri)
F
Forest (vana)

FAQs

It underscores the moral gravity of truthful news: speech that conveys reality (even when painful) can strike like a thunderbolt, yet it is necessary for dharmic response and right action.

Bharata’s report (including Dasharatha’s death) hits Rama with overwhelming force, and he collapses in shock and grief.

Bharata’s commitment to truth-bearing (even when it hurts), and Rama’s deeply human sensitivity—his love and reverence make the blow unbearable.