Previous Verse
Next Verse

Shloka 131

Brahmā’s Puṣkara Sacrifice: Ṛtvij System, Sāvitrī’s Reconciliation, Tīrtha-Catalogue, Śrāddha & Initiation Rites, and Vrata Fruits

ब्रह्मोवाच । पुष्करेहं सुरश्रेष्ठो गयायां च चतुर्मुखः । कान्यकुब्जे देवगर्भो भृगुकक्षे पितामहः

brahmovāca | puṣkarehaṃ suraśreṣṭho gayāyāṃ ca caturmukhaḥ | kānyakubje devagarbho bhṛgukakṣe pitāmahaḥ

Brahmā sprach: „In Puṣkara bin ich (bekannt als) Suraśreṣṭha; in Gayā als Caturmukha, der Viergesichtige. In Kānyakubja (heiße ich) Devagarbha; und in Bhṛgukakṣa Pitāmaha, der Urgroßvater.“

ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
पुष्करेin Puṣkara
पुष्करे:
Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (स्थाननाम), सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन
अहम्I
अहम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; सर्वनाम
सुरश्रेष्ठःbest of the gods
सुरश्रेष्ठः:
Karta (Predicate/कर्ता-विशेषण)
TypeNoun
Rootसुर-श्रेष्ठ (प्रातिपदिक; सुर + श्रेष्ठ)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सुराणां श्रेष्ठः)
गयायाम्in Gayā
गयायाम्:
Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootगया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)
चतुर्मुखःthe four-faced one
चतुर्मुखः:
Karta (Predicate/कर्ता-विशेषण)
TypeNoun
Rootचतुर्-मुख (प्रातिपदिक; चतुर् + मुख)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः (यस्यानि चत्वारि मुखानि सः)
कान्यकुब्जेin Kānyakubja
कान्यकुब्जे:
Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकान्यकुब्ज (प्रातिपदिक; स्थाननाम)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (स्थाननाम), सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन
देवगर्भःDevagarbha (name/title)
देवगर्भः:
Karta (Predicate/कर्ता-विशेषण)
TypeNoun
Rootदेव-गर्भ (प्रातिपदिक; देव + गर्भ)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (देवानां गर्भः/देवगर्भ-नाम)
भृगुकक्षेin Bhṛgukakṣa
भृगुकक्षे:
Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootभृगु-कक्ष (प्रातिपदिक; भृगु + कक्ष)
Formपुंलिङ्ग (स्थाननाम), सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भृगोः कक्षः)
पितामहःthe grandsire
पितामहः:
Karta (Predicate/कर्ता-विशेषण)
TypeNoun
Rootपितामह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Brahmā

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: tirtha

Sandhi Resolution Notes: ब्रह्मोवाच = ब्रह्मा + उवाच; पुष्करेहं = पुष्करे + अहम्; सुरश्रेष्ठो = सुरश्रेष्ठः (विसर्ग-लोपः पदान्ते); अन्यत्र स्पष्टम्।

B
Brahmā
P
Puṣkara
G
Gayā
K
Kānyakubja
B
Bhṛgukakṣa

FAQs

It links specific pilgrimage sites (Puṣkara, Gayā, Kānyakubja, Bhṛgukakṣa) with distinct names of Brahmā, mapping theology onto sacred geography—each place is portrayed as a locus where a particular divine aspect is especially recognized.

By presenting revered places where Brahmā is worshipped under particular epithets, the verse supports devotional practice through tīrtha-yātrā (pilgrimage) and place-centered remembrance of the deity’s forms and titles.

It encourages reverence for sacred places and traditions, suggesting humility and gratitude: the divine is honored through multiple names and contexts, and seekers cultivate merit by respectful engagement with established tīrthas.