Shloka 19

Adhyaya 74 — King Svarashtra, the Deer-Queen’s Curse, and the Rise of Tamasa Manu

Sanskrit

माङ्कण्डेय उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्या मृग्याश्च जगतीपतिः ।

जातकौतूहलो रौहीमिदं वचनमब्रवीत् ॥

Transliteration

mārkaṇḍeya uvāca iti śrutvā vacas tasyā mṛgyāś ca jagatīpatiḥ | jātakautūhalo rauhīm idaṃ vacanam abravīt ||

Translation

Mārkaṇḍeya sprach: Als der Herr der Erde die Worte jener Hirschkuh vernahm und seine Neugier geweckt war, richtete er diese Rede an die rauhī.

Word by Word

• माङ्कण्डेयः: Mārkaṇḍeya
• माङ्कण्डेयः: वक्ता (speaker)
• Type: Noun
• Root: माङ्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (speaker tag)

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• इति: thus
• इति: वाक्य-समाप्ति/उद्धरण
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-निपात (quotative particle)

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: पूर्वकाल-क्रिया
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भाव (gerund)

• वचः: speech, words
• वचः: कर्म (object of ‘śrutvā’)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तस्याः: of her
• तस्याः: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• मृग्याः: of the doe
• मृग्याः: सम्बन्ध (genitive apposition to ‘tasyāḥ’)
• Type: Noun
• Root: मृगी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: समुच्चय
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• जगती-पतिः: lord of the earth (king)
• जगती-पतिः: कर्ता (subject)
• Type: Noun
• Root: जगती (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (जगत्याः पतिः)

• जात-कौतूहलः: whose curiosity had arisen
• जात-कौतूहलः: कर्ता-विशेषण (qualifier of ‘jagatīpatiḥ’)
• Type: Adjective
• Root: जात (जन् धातु, क्त/कृदन्त) + कौतूहल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (जातं कौतूहलं यस्य)

• रौहीम्: Rauhī (name)
• रौहीम्: कर्म/सम्बोधन-लक्ष्य (addressee as object)
• Type: Noun
• Root: रौही (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; (नाम/विशेष-सम्बोधनार्थं)

• इदम्: this
• इदम्: कर्म (object qualifier)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वचनम्: statement, words
• वचनम्: कर्म (object of ‘abravīt’)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अब्रवीत्: said, spoke
• अब्रवीत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speakers

• Mārkaṇḍeya (narrator) reporting the king’s reply to the doe

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Frame-story narration cue
• Transition to dialogue
• Curiosity leading to instruction

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The king’s curiosity signals openness to correction; narrative wisdom often begins when pride yields to inquiry.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Framing narration within Purāṇic storytelling; not directly one of the five characteristics, but a vehicle for dharma-upadeśa.

What is the esoteric significance?

Curiosity (kautūhala) is the pivot from rāga-driven action to viveka-driven questioning—an inner turn from compulsion toward understanding.