Shloka 23

Adhyaya 72 — The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

Sanskrit

तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् ।

वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम ॥

Transliteration

tasyāḥ pratikriyāṃ prītyā mama śaknoti ced bhavān | vāgvighātapraśāntyarthaṃ tataḥ kiṃ na kṛtaṃ mama ||

Translation

Wenn du aus Zuneigung zu mir imstande bist, für sie ein Heilmittel zu vollziehen—was würde ich dann nicht tun, um jenes Hindernis der Rede zu besänftigen?

Word by Word

• तस्याः: of her
• तस्याः: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• प्रतिक्रियाम्: remedy, counter-action
• प्रतिक्रियाम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: प्रतिक्रिया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• प्रीत्या: with affection
• प्रीत्या: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; हेतौ/भावे—‘with affection’

• मम: of me, my
• मम: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• शक्नोति: is able
• शक्नोति: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: शक् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः (3rd), एकवचनम्

• चेत्: if
• चेत्: सम्बन्ध (Condition marker)
• Type: Indeclinable
• Root: चेत् (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक-अव्ययम् (conditional particle)

• भवान्: you (honorific)
• भवान्: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्; आदरार्थ-प्रयोगः

• वाक्: speech
• वाक्: सम्बन्ध (compound member)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम् (Nom/Acc sg); समासपूर्वपदम्

• विघात: obstruction, injury
• विघात: सम्बन्ध (compound member)
• Type: Noun
• Root: विघात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; समासपूर्वपदम्

• प्रशान्ति: pacification, cessation
• प्रशान्ति: सम्बन्ध (compound member)
• Type: Noun
• Root: प्रशान्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; समासपूर्वपदम्

• अर्थम्: for the sake of pacifying the obstruction to speech
• अर्थम्: प्रयोजन (Purpose/अर्थ)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; समासः—वाक्+विघात+प्रशान्ति+अर्थ (चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थे ‘for the sake of…’)

• ततः: therefore, then
• ततः: सम्बन्ध (Discourse adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; तस्मात्/ततः—‘therefore/then’ (adverb)

• किम्: what
• किम्: कर्म (Object, implied)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; प्रश्नार्थक-सर्वनाम

• न: not
• न: सम्बन्ध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम् (negation particle)

• कृतम्: done
• कृतम्: क्रिया (Predicate participle)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + कृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-एकवचनम्; ‘done’

• मम: by me / of me
• मम: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्

Speakers

• Queen to king

Shakti Aspects

• Sarasvatī (implied by ‘speech’ theme)

Key Themes

• Expiation and remedial rites
• Duty to repair harm
• Speech as sacred faculty

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Love is expressed as responsibility: true ‘prīti’ manifests as concrete action to relieve another’s suffering, especially when one is implicated in its cause.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ritual/dharma motivation inside narrative (ācāra); not pancalakṣaṇa classification.

What is the esoteric significance?

The text links ethical intention (prīti) with ritual efficacy; speech is treated as a divine endowment whose disturbance requires sacred re-alignment.