Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

Adhyaya 70The King Confronts the Rakshasa and Restores the Brahmin’s Wife

दृष्टमात्रे ततस्तस्मिन् त्वरमाणः स राक्षसः ।

दूरादेव महीं मूर्ध्ना स्पृशन् पादान्तिकं ययौ ॥

dṛṣṭamātre tatas tasmin tvaramāṇaḥ sa rākṣasaḥ | dūrād eva mahīṃ mūrdhnā spṛśan pādāntikaṃ yayau ||

In dem Augenblick, da er ihn erblickte, eilte der Rākṣasa herbei; schon aus der Ferne berührte er mit dem Haupt die Erde und trat an die Füße des Königs heran.

दृष्ट-मात्रेupon merely seeing
दृष्ट-मात्रे:
अधिकरण (अधिकरणम्)
TypeIndeclinable
Rootदृष्ट (√दृश् धातु, क्त-प्रत्यय) + मात्र (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समास; लोके ‘दृष्टमात्रे’ = ‘दृष्टे एव’ (on merely seeing); सप्तमी-एकवचनार्थे अव्ययवत् प्रयोगः
ततःthen
ततः:
सम्बन्ध/क्रम (अव्ययार्थ)
TypeIndeclinable
Rootततः (प्रातिपदिक/सर्वनाम-आधारित अव्यय)
Formअव्यय (adverb): ‘then/from there’
तस्मिन्in/at that (moment/place)
तस्मिन्:
अधिकरण (अधिकरणम्)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
त्वरमाणःhastening
त्वरमाणः:
कर्ता (कर्ता)
TypeVerb
Root√त्वर् (धातु) + शतृ (वर्तमान कृदन्त)
Formवर्तमानकालिक कर्तरि कृदन्त (शतृ); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
राक्षसःthe demon
राक्षसः:
कर्ता (कर्ता)
TypeNoun
Rootराक्षस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
दूरात्from afar
दूरात्:
अपादान (अपादानम्)
TypeNoun
Rootदूर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (प्रायः), पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; अव्ययवत् ‘from afar’
एवindeed/just
एव:
सम्बन्ध/निपातार्थ
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिपात (particle)
महींthe earth/ground
महीं:
कर्म (कर्म)
TypeNoun
Rootमही (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
मूर्ध्नाwith (his) head
मूर्ध्ना:
करण (करणम्)
TypeNoun
Rootमूर्धन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन
स्पृशन्touching
स्पृशन्:
कर्ता (कर्ता)
TypeVerb
Root√स्पृश् (धातु) + शतृ (वर्तमान कृदन्त)
Formवर्तमानकालिक कर्तरि कृदन्त (शतृ); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पाद-अन्तिकम्near the feet
पाद-अन्तिकम्:
कर्म (कर्म)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक) + अन्तिक (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (पादस्य अन्तिकम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
ययौwent/approached
ययौ:
क्रिया (क्रिया)
TypeVerb
Root√या (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
Mārkaṇḍeya narrating

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

SubmissionPower of kingshipSocial hierarchy and fearDanda (authority/punishment) implied

FAQs

Unchecked power often yields only to a higher countervailing power. The verse underscores why rājadharma includes danda: deterrence protects the innocent when mere appeals fail.

Narrative (ākhyāna) illustrating dharma through the dynamics of authority.

The bowing head symbolizes ego’s collapse before rightful order. When buddhi/authority is present, destructive impulses can be compelled into restraint—though the sincerity of such restraint is still to be tested.