Shloka 8

Adhyaya 64 — Creation Narrative

Sanskrit

विहाय मां गता सा च मातास्मिन्निर्जने वने । बालामेकां महीपृष्ठे व्यालश्वापदसंकुले ॥

Transliteration

vihāya māṃ gatā sā ca mātā asmin nirjane vane | bālām ekāṃ mahī-pṛṣṭhe vyāla-śvāpadasaṃkule ||

Translation

Mich zurücklassend ging meine Mutter fort in diesen einsamen Wald—mich, ein einziges kleines Mädchen auf Erden, an einem Ort voller Schlangen und wilder Tiere.

Word by Word

• विहाय: having abandoned
• विहाय: पूर्वकालक्रिया (Pūrvakāla-kriyā/absolutive)
• Type: Verb
• Root: वि + हा (धातु) + ल्यप् (कृत्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययीभावक कृदन्त (gerund/absolutive); ‘having abandoned’

• माम्: me
• माम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• गता: went
• गता: क्रिया (Predicative; with सा)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृत्)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘gone’

• सा: she
• सा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Coordinator)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)

• माता: (my) mother
• माता: कर्ता (Karta/Subject; apposition)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘mother’ (apposition to सा)

• अस्मिन्: in this
• अस्मिन्: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; ‘in this’

• निर्जने: lonely/deserted
• निर्जने: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: निर्जन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (of ‘वने’)

• वने: in the forest
• वने: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• बालाम्: a young girl
• बालाम्: कर्म (Karma/Object; left behind)
• Type: Noun
• Root: बाला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• एकाम्: alone/one
• एकाम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; संख्यावाचक विशेषणम् (numeral adjective)

• महीपृष्ठे: on the earth’s surface
• महीपृष्ठे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: मही + पृष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास: मह्याः पृष्ठम् (surface of the earth); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• व्यालश्वापदसंकुले: crowded with serpents and wild beasts
• व्यालश्वापदसंकुले: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: व्याल + श्वापद + संकुल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास: व्यालैः श्वापदैः च संकुलम्; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (of ‘महीपृष्ठे’)

Speakers

• Second maiden speaking

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "bhayanaka", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Abandonment
• Suffering and survival
• Karma and fate

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse highlights the precariousness of embodied life and the moral weight of parental responsibility; Purāṇic narration often uses abandonment to set the stage for providence (daiva) and self-made resilience.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Vamśānucarita: personal ordeal shaping a character’s destiny within a lineage tale.

What is the esoteric significance?

The ‘wilderness with beasts’ mirrors saṃsāra—an unsafe realm where the unprotected jīva must grow amid threats; it foreshadows the need for divine or dharmic shelter.