Shloka 24

Adhyaya 57 — The Ninefold Divisions of Bharata: Mountains, Rivers, and Peoples

Sanskrit

शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती ।

वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती ॥

Transliteration

śiprā payoṣṇī nirvindhyā tāpī saniṣadhāvatī / veṇyā vaitaraṇī caiva sinīvālī kumudvatī

Translation

(Die Flüsse) Śiprā, Payoṣṇī, Nirvindhyā, Tāpī, Saniṣadhāvatī; Veṇyā, Vaitaraṇī, sowie Sinīvālī und Kumudvatī.

Word by Word

• शिप्रा: the river Śiprā
• शिप्रा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: शिप्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• पयोष्णी: the river Payoṣṇī
• पयोष्णी: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: पयोष्णी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• निर्विन्ध्या: the river Nirvindhyā
• निर्विन्ध्या: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: निर्विन्ध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• तापी: the river Tāpī
• तापी: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तापी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• सनिषधावती: Saniṣadhāvatī (river associated with Niṣadha)
• सनिषधावती: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: स + निषध + वती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—निषधेन सह/निषध-सम्बद्धा (उपपद-तत्पुरुष); नदी-नाम

• वेण्या: the river Veṇyā
• वेण्या: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: वेण्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• वैतरणी: the river Vaitaraṇī
• वैतरणी: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: वैतरणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• एव: also/indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-अव्यय (particle of emphasis)

• सिनीवाली: the river Sinīvālī
• सिनीवाली: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: सिनीवाली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-नाम

• कुमुद्वती: Kumudvatī (lotus-bearing river)
• कुमुद्वती: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: कुमुद + वती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—कुमुदयुक्ता/कुमुदवती (उपपद-तत्पुरुष/बहुव्रीहि-प्राय); नदी-नाम

Speakers

• Unspecified in provided excerpt (catalogue continues)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Geography
• Sacred rivers
• Pilgrimage memory

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The recitation of many river-names functions like a litany: it trains recollection (smaraṇa) and reverence, emphasizing purity and gratitude.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Geographic/tīrtha layer; supports dharma practice (snāna, pilgrimage) rather than narrating sarga/pratisarga.

What is the esoteric significance?

Vaitaraṇī is often symbolically linked to ‘crossing’; in inner terms, it hints at crossing ignorance through purifying disciplines.