Shloka 100

Adhyaya 51 — Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Sanskrit

तेनाविष्टो रतिं सर्वो नैव प्राप्नोति वै पुरे । भुञ्जन् यो गायते मैत्रे गायते हसते च यः ॥

Transliteration

tenāviṣṭo ratiṃ sarvo naiva prāpnoti vai pure | bhuñjan yo gāyate maitre gāyate hasate ca yaḥ ||

Translation

Wenn er einen Menschen ergreift, findet der Mann in der Stadt keine Befriedigung in der Liebe. Wer beim Essen singt, o Maitra, wer singt und lacht (zur ungehörigen Zeit)…

Word by Word

• तेन: by him/thereby
• तेन: करण (Karaṇa/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन

• आविष्टः: possessed/overcome
• आविष्टः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: आ-विश् (धातु)
• Form: क्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘possessed/entered’

• रतिम्: delight/pleasure
• रतिम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सर्वः: everyone
• सर्वः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• न: not
• न: निपात (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध निपात (negation)

• एव: indeed/at all
• एव: निपात (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण निपात (only/just)

• प्राप्नोति: attains
• प्राप्नोति: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन

• वै: indeed
• वै: निपात (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात; अवधारणार्थ

• पुरे: in the city
• पुरे: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• भुञ्जन्: eating
• भुञ्जन्: क्रियाविशेषण (Kriyā-viśeṣaṇa/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: भुज् (धातु)
• Form: वर्तमान कृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘while eating’

• यः: who
• यः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धबोधक

• गायते: sings
• गायते: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गै (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• मैत्रे: in/at Maitra
• मैत्रे: अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मैत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; संबोधन/स्थान-निर्देशे ‘in/at Maitra’ (स्थान/व्यक्ति-नाम)

• गायते: sings
• गायते: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गै (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (पुनरुक्ति)

• हसते: laughs
• हसते: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: हस् (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• च: and
• च: समुच्चय (Samuccaya/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक निपात

• यः: who
• यः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धबोधक (द्वितीयः यः—समुच्चय/पुनरुक्ति)

Speakers

• Not specified in input; verse directly addresses “Maitre”

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Householder conduct
• Improper behavior during meals
• Conjugal harmony

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text links casual breaches of decorum (especially around food and daily discipline) with broader disharmony, including intimacy. Meals are treated as disciplined acts; frivolity at improper moments indicates a mind lacking restraint.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ācāra-dharma instruction, not pancalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

Improper conduct while eating symbolizes prāṇa-disorder: when intake is chaotic, desire and satisfaction become unstable. ‘Possession’ can be read as habitual compulsion that erodes contentment.