Shloka 64

Adhyaya 21 — Kuvalayashva’s Descent to Patala and the Rescue of Madalasa

Sanskrit

संयुक्ताममुनाऽऽदृष्ट्वा त्वामहं रूपशालिनीम् ।

तमस्तप्स्येऽहमतुलं निर्व्यलीकेन चेतसा ॥

Transliteration

saṃyuktām amunā dṛṣṭvā tvām ahaṃ rūpaśālinīm | tamas tapsye 'ham atulaṃ nirvyalīkena cetasā ||

Translation

Da ich dich — mit Schönheit begabt — mit ihm vereint sehe, werde ich nun eine unvergleichliche Askese üben, mit einem Geist frei von Trug.

Word by Word

• संयुक्ताम्: joined; united
• संयुक्ताम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सम्-युज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘joined/connected’

• अमुना: by that (man)
• अमुना: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: अमु (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Kriya-visheshaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), ‘having seen’

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्री/पुं, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• रूपशालिनीम्: beautiful; possessing beauty
• रूपशालिनीम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रूप + शालिन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: रूपेण शालिनी (possessing beauty)

• तमः: darkness; (here) severe penance/asceticism (metaph.)
• तमः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तमस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तप्स्ये: I shall practice austerity
• तप्स्ये: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• अतुलम्: unequalled; incomparable
• अतुलम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अतुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (तमः इत्यस्य)

• निर्व्यलीकेन: with guileless
• निर्व्यलीकेन: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् + व्यलीक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषण (चेतसा इत्यस्य): ‘without deceit’

• चेतसा: mind
• चेतसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

Speakers

• A female speaker to another woman (likely the friend speaking; exact identity not explicit from verse alone)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Tapas
• Non-deceit (ārjava)
• Detachment
• Inner resolve

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Tapas must be grounded in sincerity (non-deceit). The verse presents renunciation not as bitterness but as a clean reorientation of will.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ethical psychology within narrative; not a lakṣaṇa classification.

What is the esoteric significance?

‘Nirvyalīka-cetas’ indicates inner straightness (ārjava), a prerequisite for spiritual heat (tapas) to become transformative rather than merely performative.