Shloka 36

Adhyaya 21 — Kuvalayashva’s Descent to Patala and the Rescue of Madalasa

Sanskrit

पातालकेतुर्दुष्टात्मा वाराहं वपुरास्थितः ।

केनापि विद्धो बाणेन मुनीनां त्राणकारणात् ॥

Transliteration

pātālaketur duṣṭātmā vārāhaṃ vapur āsthitaḥ | kenāpi viddho bāṇena munīnāṃ trāṇakāraṇāt ||

Translation

Pātālaketu, von böser Gesinnung, nahm den Leib eines Ebers an und wurde von jemandes Pfeil durchbohrt—auf diese Weise wurden die Weisen gerettet.

Word by Word

• पातालकेतुः: Pātālaketu (name of a demon)
• पातालकेतुः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पातालकेतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; समासः—पातालस्य केतुः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• दुष्टात्मा: evil-souled one
• दुष्टात्मा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दुष्टात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—दुष्टः आत्मा यस्य/दुष्ट आत्मा (कर्मधारय)

• वाराहम्: boar-like
• वाराहम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वाराह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; विशेषणम् (वपुः इत्यस्य)

• वपुः: body, form
• वपुः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वपुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आस्थितः: having assumed / having taken (a form)
• आस्थितः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: आ-स्था (धातु)
• Form: कृदन्तः—क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः—स्थितः/आश्रितः

• केन: by whom / by someone
• केन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: किम् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• अपि: even, indeed, somehow
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• विद्धः: pierced, struck
• विद्धः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: व्यध् (धातु)
• Form: कृदन्तः—क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• बाणेन: by an arrow
• बाणेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन

• मुनीनाम्: of the sages
• मुनीनाम्: Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन

• त्राणकारणात्: from/for the reason of protection (i.e., to save)
• त्राणकारणात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: त्राण-कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन; समासः—त्राणस्य कारणम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

Speakers

• A female speaker (unidentified in the provided excerpt) narrating events to a male addressee

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Protection of sages
• Disguise and deception
• Conflict with a dānava
• Causality (nimitta) behind rescue

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Adharma that threatens ascetics (munis) is ultimately checked; even when evil uses disguise, protection of dharma manifests through an effective instrument (here, the anonymous archer).

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Primarily Ānucarita (accounts of persons/episodes) rather than Sarga/Pratisarga/Manvantara/Vaṃśa; it is an illustrative narrative embedded in the Purāṇic frame.

What is the esoteric significance?

The boar-disguise can symbolize tamasic force taking a ‘earthy’ form; the arrow represents focused intent (saṅkalpa) that pierces delusion and restores the sages’ protected spiritual space.